افراط و تفریط ممنوع

افراط و تفریط ممنوع

درجات قوای ادویه

۲۹ خرداد ۱۳۹۸

علی قادری

شاید تاکنون در کتب و متون طب کهن و اصطلاحات طب‌سنتی و الفاظی مانند گرم و خشک در دوم یا در اول آخر گرم و در وسط دوم خشک است یا …. که پیوسته برای شما ایجاد سوال کرده باشد و از خودتان بپرسید که این عبارات به چه معنی است و بسیار مایل باشید که در این خصوص اطلاعات خود را کامل کنید؛ بنابراین در این نوشتار به توضیح اجمالی این موارد خواهیم پرداخت.

درجه‌ی اول

مقدار کم دارو باعث غلبه بر کیفیت بدن نمی‌شود؛ اما استفاده‌ی مکرر و مقدار زیاد آن باعث تغییر کیفیت بدن می‌شود؛ هرچند نمی‌تواند افعال بدن را ناقصیا مختل کند.

این دسته از داروها اگر با مقادیر معمولی و روزمره استفاده شوند، مزاج انسان را خیلی جزئی تغییر می‌دهند که قابل اندازه‌گیری نیست؛ اما اگر به مقدار زیاد یا مکرر استفاده شوند، تغییرات جزئی در مزاج حاصل می‌شود که می‌توان علایم آن را در نبض و ادرار و رنگ چهره دید. پس داروی درجه اول برای شروع کاردرمانی در بیماری‌های ساده، داروی مناسبی است؛ مانند بنفشه که رطوبت‌بخش خوبی است.

درجه‌ی دوم

مقدار کم هم باعث غلبه بر کیفیت بدن می‌شود؛ اما استفاده‌ی مکرر و مقدار زیاد آن باعث ضرر و فساد بدن نخواهد شد. در این جا برعکس درجه‌ی اول، مقدار کمی از دارو هم علامت می‌دهد و می‌توان تاثیرات آن را روی مزاج دید. اگر بیش از اندازه خورده شود، علایم قابل توجه و تغییرات حاصل می‌شود؛ اما این تغییرات موجب فساد عضو نخواهد شد؛ مانند زرشک که سردی آن در درجه‌ی دوم است و یک قاشق هم که استفاده شود، عملکردش دیده می‌شود؛ یا آویشن که در درجه‌ی دوم گرمی است.

درجه‌ی سوم

مقدار زیاد آن باعث آسیب و اختلال در بدن خواهد شد؛ اما مهلک و کشنده نیست. یعنی افعال را دچار اختلال واضح می‌کند؛ اما مرگ‌آفرین نیست که کل ارواح و قوا را فانی کند و بتواند حیات را از بین ببرد. این داروها بسیار قوی هستند و استفاده از آن‌ها باید با دقت زیاد همراه باشد.

این داروها می‌توانند یک فعل را مختل کنند. مثلا حرکت عضلانی را مختل کرده یا حرکت دستگاه گوارش را خیلی زیاد یا کم کنند؛ اما موجب مرگ و میر نمی‌شوند؛ مگر این که با مقادیر خیلی زیاد مصرف شوند. مانند زنجبیل و زنیان که داروی درجه سوم و بسیار موثر هستند.

درجه چهارم

درجه‌ی چهارم از درجات قوای ادویه، ضرر بسیار به بدن رسانده و باعث هلاکت می‌شود. داروهای این دسته اگر درست مصرف نشوند، می‌توانند باعث هلاکت شوند و اگر درست استفاده شوند داروهای بسیار قوی هستند. داروهای درجه سوم و چهارم به تنهایی مصرف نمی‌شوند و نیاز به مصلحات دارند تا اثر سوئی روی یک عضو نگذارند.

مصلح یا اصلاح‌کننده، به داروهایی گفته می‌شود که رفع ضرر یا در عملکرد دارو کمک می‌کنند. کاری می‌کنند که قوای دارو باطل نشود تا به عضو برسد و یا تندی و تیزی و قدرت دارو را مقداری بشکند یا دارو را همراهی کند تا بتواند به جاهایی که نمی‌تواند به تنهایی برود، برسد.

در بحث درجات قوای ادویه حكما هر کدام از مراتب ادویه را نیز به سه قسمت تقسیم می‌کنند:

اول، وسط و آخر. مثلا می‌گویند داروی الف در درجه‌ی آخر دوم گرم و وسط دوم خشک است. این جمله به آن معنی است که داروی الف در درجه‌ی دوم قرار دارد و گرمی آن در انتهای درجه‌ی دوم و نزدیک مرتبه سوم است و خشکی آن در وسط درجه‌ی دوم. این مراتب یک طیف هستند. این‌ها طبقه‌بندی‌های کلی است تا دید صحیح‌تری نسبت به استفاده از داروهای خطرناک داشته باشیم.

با استفاده از جدول زیر می‌توانید درجات قوای ادویه را با هم مقایسه کرده و به راحتی به خاطر بسپارید. به این ترتیب، هرچه درجه‌ی قوت دارویی از مرکز محورها دور شود یعنی داروی مورد نظر قوی بوده و باید از نظر مقدار تجویز یا دفعات آن دقت و احتیاط کرد.