تامین مواد معدنی و املاح در برنامه‌ی غذایی کودکان و نوجوانان

تامین مواد معدنی و املاح در برنامه‌ی غذایی کودکان و نوجوانان

دکتر مهدی شاکری گلپایگانی، محقق و درمانگر طب سنتی

 

در مباحث قبل ذکر کردیم که یکی از گروه‌های شش‌گانه‌ی مواد غذایی، مواد معدنی هستند. اگر چه بدن به میزان بسیار کم به مواد معدنی نیاز دارد، ولی این مواد برای حیات سلول‌های بدن و ادامه‌ی زندگی نقش مهمی دارند و در صورت کمبود یکی از آن‌ها عملکرد طبیعی بدن مختل و به بیماری‌های خاص منجر می‌شود و در صورت عدم تشخیص یا درمان به موقع ممکن است مرگ اتفاق بیفتد.

بر شناخت این مواد معدنی و نقش آن‌ها در بدن و همچنین تامین این مواد با مواد غذایی طبیعی بسیار تاکید شده و به والدین توصیه می‌شود برای این کار از مکمل‌ها و داروها استفاده نشود و برای دریافت املاح فقط با مواد غذایی طبیعی اقدام کنند. بدن فقط با تامین این مواد از راه مواد غذایی طبیعی عملکرد درستی خواهد داشت. وظیفه‌ی مهم والدین است که نگران سلامتی فرزندان خود باشند و کوتاهی در این زمینه به معلولیت‌ها یا بیماری‌های مزمن شبیه بیماری‌های قلب و عروق و دیابت منجر می‌شود.

 

نقش مواد معدنی در بدن

حدود ۴ تا ۵ درصد کل وزن بدن انسان را مواد معدنی تشکیل می‌دهند؛ به طور مثال، در یک فرد بالغ حدود سه کیلوگرم وزن بدن او از مواد معدنی تشکیل شده است. املاح معدنی در همه فعالیت‌های حیاتی بدن مثل تنظیم حجم مایعات بدن، تنظیم فشار خون، تنظیم کارکرد قلب، تنظیم کارکرد دستگاه گوارش، غدد درون ریز، کلیه‌ها و کبد، پوست و مو، سیستم تناسلی و رشد و نمو نقش مهمی دارند که کنار توضیح راجع به هر یک از املاح عملکرد آن‌ها را نیز توضیح می‌دهیم.

در این قسمت به هشت نوع از مواد معدنی با توضیح عملکرد و منابع طبیعی تامین و علائم کمبود هر کدام از این مواد اشاره می‌کنیم که امیدواریم مادران محترم برای تنظیم برنامه غذایی کودکان و کل خانواده در نظر داشته باشند با تامین این مواد معدنی با غذاهای طبیعی سلامت فرزندان و کل افراد خانواده را تامین می‌کنند.

 

کلسیم

کلسیم یکی از مواد معدنی مهم و حیاتی بدن است که حدود ۲ درصد وزن بدن انسان را تشکیل می‌دهد و ۹۹ درصد کلسیم بدن در استخوان‌ها و دندان‌ها قرار دارند.

نقش کلسیم در بدن

* پایه‌ی ساختمانی استخوان‌ها و دندان‌ها را تشکیل می‌دهد.

* حفظ تعادل مایعات داخلی بدن

* نقش مهم در فعالیت‌های طبیعی عضلات بدن

* در تنظیم کار سیستم اعصاب، به خصوص در انتقال پیام‌های عصبی

* حفظ تعادل اسید و باز بدن و تنظیم ph خون

منابع غذایی تامین کلسیم

* لبنیات

* ماهی‌ها، به خصوص ماهی ساردین و ماهی آزاد

* سبزیجات با برگ سبز تیره مثل بروکلی، اسفناج، کلم‌ها، سویا و شلغم

* مغزها مانند کنجد، بادام، فندق، پسته و گردو

نکته‌ی مهم

برای تامین کلسیم بدن توصیه می‌شود بیشتر به منابع گیاهی آن توجه کرد و حداکثر یک سوم از لبنیات تامین شود.

علائم کمبود کلسیم در بدن

* عدم رشد کافی استخوان‌ها و دندان‌ها

* زمینه‌ساز ایجاد سرطان در بدن مثل سرطان کولون

* امکان ابتلا بیشتر به فشار خون و بیماری‌های قلبی و عروقی

* پوکی و شکنندگی استخوان‌ها

 

فسفر

فسفر بعد از کلسیم یکی از مواد معدنی مورد نیاز بدن است که ۷۵ درصد آن در استخوان‌ها و دندان‌ها ذخیره شده است.

نقش فسفر در بدن

* موثر در تعادل حالت اسید و باز بدن (تنظیم ph خون)

* موثر در سوخت و ساز مواد قندی، پروتئین‌ها و چربی‌ها در بدن

* نقش ساختمانی در استخوان‌ها و دندان‌ها

* بخشی از ساختمان غلاف محافظ سلول‌های عصبی

منابع غذایی تامین فسفر

* انواع گوشت؛ ماهی، مرغ و تخم مرغ

* لبنیات به خصوص شیر

* غلات کامل و حبوبات

* مغزها: چهار مغز (بادام، پسته، فندق و گردو)

علائم کمبود فسفر در بدن

* ضعف و لاغری عضلات، به خصوص عضلات ریز دست و پا

* خستگی بدن و ضغف عضلات

* نامنظم شدن ریتم ضربان قلب

 

آهن

در بدن یک فرد بالغ حدود سه گرم آهن وجود دارد که جز اصلی سلول‌های خونی و سلول‌های عضلانی است.

نقش آهن در بدن

* نقش اساسی در خون‌سازی و تامین گلبول قرمز

* نقش مهم در فعالیت سلول‌های عضلانی

* نقش در ساختمان و فعالیت آنزیم‌های بدن

منابع غذایی تامین آهن

گوشت‌های قرمز، جگر، دل، قلوه، زرده‌ی تخم مرغ، غلات کامل، جوانه‌ی گندم، انگور، کشمش، شیره‌ی انگور، شکلات سیاه، سیب زمینی با پوست، انواع آلو، خشکبار، انواع سبزیجات با برگ سبز تیره

نکته‌ی مهم

بهترین شکل تامین آهن بدن با مواد غذایی متنوعی است که هم منشاء حیوانی دارند هم منشاء گیاهی. به والدین توصیه می‌شود که به طور متفاوت از لیست بالا در برنامه‌ی غذایی کودکان، به خصوص دختران نوجوان، استفاده کنند؛ در این صورت هرگز به تامین آهن بدن با شکل‌های مختلف دارویی و مکمل‌ها ضرورتی نیاز نخواهد داشت.

علائم کمبود آهن در بدن

کمبود آهن شایع‌ترین کمبود تغذیه‌ای در جهان است که به عوارض زیادی منجر می‌شود.

* کم خونی

* ضعف، بی‌حالی و ضعف عضلانی

* کم حوصلگی و نداشتن انرژی روانی

 

روی

یکی از فلزاتی که بدن به مقدار بسیار کم بدان به آن دارد، ولی در همه‌ی عمر نقش اساسی و حیاتی در زندگی دارد فلز روی است که تامین آن با مواد غذایی متنوع آسان است، ولی کمبود آن تمام ارگان‌های بدن انسان را درگیر بیماری‌های سخت و پر عارضه می‌کند.

نقش روی در بدن

* حفاظت از عملکرد طبیعی سیستم عصبی

* تقویت سیستم ایمنی

* تاثیر در عملکرد بیش از ۳۰۰ آنزیم در بدن

* موثر در بلوغ و باروری انسان به خصوص آقایان

* تاثیر در رشد و نمو و قد طبیعی

* نقش مهم در رویش و حفظ مو و ناخن

 منابع غذایی تامین روی

– گوشت قرمز، جگر و صدف

– تخم مرغ

– لبنیات به خصوص ماست

– خشکبار

– حبوبات، غلات کامل و جوانه‌ی گندم

– تخم کدو و تخمه‌ی آفتابگردان

علائم کمبود روی در بدن

– کوتاهی قد

– تاخیر در بلوغ جنسی

– کم خونی

– کاهش قدرت باروری، به خصوص در مردان

– کاهش حس چشایی و بویایی

– ریزش مو و شکنندگی ناخن‌ها

– مشکلات بینایی و تطابق با تاریکی

 

مس

از فلزاتی که بدن به مقدار کم به آن نیاز دارد و اگر بیش از حد و از راه‌های غیر طبیعی و شرایط محیطی آلوده مثل هوا و خاک و یا آب آلوده وارد بدن شود ایجاد مسمومیت کرده و بیماری‌ها و عوارضی ایجاد می‌کند که درمان آن‌ها بسیار مشکل است.

نقش مس در بدن

– نقش مهم در فعالیت‌های سیستم عصبی انسان

– موثر در دوره‌ی پیچیده و مهم خون‌سازی بدن

– نقش و تاثیر در رنگ پوست، مو و چشم

– دخالت در فعالیت آنزیم‌های مختلف

– موثر به شکل آنتی‌اکسیدان (اثر ضد سرطان)

منابع غذایی تامین مس

– گوشت قرمز و جگر

– غذاهای دریایی

– حبوبات

– چهار مغز(پسته، گردو، فندق، بادام)

– تخمه‌ی آفتابگردان، تخمه کدو، کنجد

– انواع آلو

علائم کمبود مس در بدن

– کم خونی با کاهش سلول‌های خونی

– بی‌رنگ شدن پوست و مو

– پوکی استخوان

 

ید

۷۵ درصد ید موجود در بدن در غده‌ی تیروئید است.

نقش ید در بدن

– نقش ساختمانی در هورمون‌های تیروئید

– نقش اصلی و مهم در تنظیم متابولیسم بدن

– موثر در فعالیت بسیاری از آنزیم‌های بدن

منابع غذایی تامین ید

– غذاهای دریایی، ماهی‌ها، صدف و میگو

– گیاهان رشد یافته در اقیانوس‌ها یا اطراف اقیانوس‌ها

– شیر

– گوشت قرمز و گوشت مرغ

علائم کمبود ید در بدن

 

سلنیوم

سلنیوم، یکی از مواد معدنی مهم بدن محسوب می‌شود که بسیار ناشناخته است و نقش مهمی در پیشگیری از سرطان‌ها و حتی توقف رشد تومورهای سرطانی دارد.

نقش سلنیوم در بدن

– حفظ عملکرد طبیعی سیستم عصبی

– حمایت از حفاظت فعالیت طبیعی قلب حمایت از فعالیت طبیعی قلب

– یکی از قوی‌ترین آنتی‌اکسیدان‌ها (ضد سرطان)

– دفع فلزات خطرناک از بدن مثل جیوه و نقره

منابع غذایی تامین سلنیوم

– گوشت قرمز، جگر، دل و قلوه

– گوشت انواع ماکیان

– غذاهای دریایی

– پنیر

– جوانه‌ی گندم، کلم بروکلی و شنبلیله

علائم کمبود سلنیوم در بدن

– ریزش مو

– عقب افتادگی رشد طبیعی در کودکان

– نارسایی در تولید مثل

– کوتولگی و بد شکلی استخوان‌ها و مفاصل

کروم

به مادران توصیه می‌شود اگر می‌خواهید فرزندتان در آینده به دیابت نوع دو مبتلا نشود حتما در برنامه‌ی غذایی او از مواد طبیعی استفاده کنید که حاوی کروم باشد. به خوبی می‌‌دانید پیشگیری بسیار ارزان‌تر و راحت‌تر از درمان است، به خصوص درمان بیماری مزمن و پر عارضه‌ای مثل دیابت.

نقش کروم در بدن

– موثر در متابولیسم چربی‌ها و پروتئین‌ها در بدن

– تنظیم چربی‌های خون

– تقویت اثر انسولین و پیشگیری از دیابت

منابع غذایی تامین کروم

– غذاهای دریایی مانند ماهی، میگو و صدف

– مصرف گوشت قرمز و مرغ

– سیب‌زمینی، انگور، انواع کلم، کاهو، غلات کامل و پنیر

علائم کمبود کروم در بدن

* کمبود کروم در بدن باعث مقاومت سلول‌های بدن به ترشح و عملکرد انسولین شده و در صورت تداوم منجر به افزایش قند خون و دیابت نوع دو می‌شود.