گل‌های وحشی مورد علاقه‌ی زنبور عسل در طبیعت

گل‌های وحشی مورد علاقه‌ی زنبور عسل در طبیعت

  مهندس مریم زمانپور ابیانه؛کارشناسی ارشد بیوتکنولوژی گیاهی

يكي از مهم‌‌ترين زمينه‌هاي كاربردي دانش گرد‌ شناسي، آناليز و شناسايي گرد‌ه‌هاي موجود در عسل است. گرد‌ه‌ها نقش اصلي در تغذيه‌ی زنبورهاي عسل دارند. سلامتي كلوني‌هاي زنبور عسل همان اندازه كه به وجود عسل وابسته است به گرده‌ی گل‌ها نيز بستگي دارد. گرده‌ها در تغذيه‌ی زنبورهاي عسل نقش مهمي را به عهده داشته و تنها منبع تأمين كننده‌ی پروتئين، مواد چرب، مواد معدني و ويتامين‌ها براي آنها به شمار مي‌رود.

استخراج دانه‌هاي گرده از عسل‌ها و شناسايي آنها، اطلاعات با ارزشی را درباره‌ی نوع گياهاني كه زنبورعسل مورد استفاده  قرار می‌دهد، آشکار می‌سازد، همچنین می‌تواند منشاء جغرافيايي عسل‌ها، گونه‌های گیاهی مورد علاقه‌ی زنبورعسل، نوع و كيفيت عسل‌ها و شناخت عسل‌هاي تقلبي در اختيار ما قرار دهد.

گرده‌ی گل از دو لايه‌ی خارجی (اگزین) وداخلی (انتین) تشكيل شده است كه لايه‌ی داخلي محتویات دانه‌ی گرده را در برگرفته و در مقابل مواد شيميايي و اسيدها مقاومتي ندارد اما لايه‌ی خارجي دانه‌ی گرده لايه‌ای بسيار مقاوم  است كه وجود اشكال و نقوش متفاوت سطح آن در بررسي‌هاي ميكروسكوپي و آناليز گرده، موجب تمايز آن مي‌گردد.امروزه شناسايي گرده‌ی گل‌ها كمك زيادي به تحقيقات در موارد مختلف زنبورعسل، شناسايي عسل، شناسايي گياهان مورد استفاده‌ی زنبورعسل، تهيه‌ی تقويم گرده‌هاي موجود در فضا، فسيل شناسي، آلرژي‌ها، شناسايي مناطق توليد مواد مخدر، كشف چاه‌هاي نفت، جرم شناسي و …کرده است.

عدم وجود گرده و يا كمبود آن در غذاي زنبورعسل باعث عوارض سوء و رفتار غيرطبيعي آنها مي‌شود كه مهم‌‌ترين آنها كاهش يا عدم توليد ژله‌ی رويال، كاهش طول عمر، كاهش توليد موم و شان سازي، كاهش ميزان تخم‌گذاري ملكه، عدم توليد زهر به مقدار كافي، عدم رشد مناسب تخمدان‌ها، حساس شدن نسبت به بيماري‌ها به خصوص بيماري نوزما و نداشتن توانايي لازم جهت زمستان‌گذراني می‌باشد، كه اين عوارض به تدريج باعث كاهش جمعيت كلني شده و بازده فعاليت كندو را كاهش می‌دهد كه در نهايت باعث از بين رفتن كلني مي‌شود (۶)

موفقيت در امر پرورش و نگهداري زنبورعسل بستگي به دانش و اطلاعات لازم در مورد رفتار و فعاليت‌هاي آن، اطلاعات گياه شناسي، خصوصا آگاهي از انواع گياهان شهدزا و گرده‌زا، مناطق انتشار و دوره‌ی گل‌دهي آنها دارد. بقاي كلني‌هاي زنبورعسل و برداشت يك محصول خوب و فراوان وابسته به گياهان شهدزا و گرد‌ه‌زاي موجود در محل زنبورداري است، از اين رو داشتن اطلاعات كافي از دوره‌ی گل‌دهي اين گياهان و ميزان جذابيت آنها و همچنين ميزان شهد و گرده‌ی توليد شده اهميت زيادي در صنعت دارد.

مواد و روش:

این مقاله یک مطالعه‌ی مروری است. برای انجام این تحقیق مطالب علمی‌ مرتبط با موضوع تحقیق از منابع مختلفی گردآوری، مطالعه و مقایسه شد.

یافته‌ها و نتیجه گیری:

بر اساس مطالعه‌ی انجام گرفته در منطقه‌ی خوانسار و فریدن استان اصفهان مهم‌ترین تیره‌های گرده دهنده و جذاب برای زنبور عسل به ‌ترتیب عبارت بوده‌اند از بقولات، کاسنی، نعنا، چتریان و میخک و جنس‌های Astragalus با ۲۴ گونه، Cenaturea با ۷ گونه، Stachys با ۴ گونه، Phlomis، Circium، Cousinia و Allium هر کدام با سه گونه مهم‌ترین جنس‌های مشخص شده در این تحقیق هستند.

در مطالعه‌ی انجام شده در استان فارس مهم‌ترین خانواده‌ها به ‌ترتیب شامل تیره‌ی کاسنی، نعنا، چتریان، بقولات، رز، شب‌بو و مرکبات تشخیص داده شده  و مهم‌ترین گونه‌ها به ‌ترتیب خانواده، شامل گونه‌های زیر تعیین شده‌اند:

Asteraceae: Arctium lappa, Cichorium intybus, Echinops sp., Achillea wilhelmsii, Matricaria aurea, Tanacetumpolycephaalum, Tragopogon buphthalmoides.

Lamiaceae: Ajuga chamaecistus, Dracocephalum sp., Lavandula vera, Mentha longifolia, Nepeta glomerulosa , Phlomis Olivieri, Thymus sp

Apiaceae: Anethum graveolens, Dorema aucher, Echinophora platyloba, Feula ovina, Foeniculum vulgare, prangos ferulaceae

Fabaceae: Glycerrhiza glabra, Alhaji camelorum, Astragalus adscendens, Lotus corniculatus, Onobrychis sativa

Rosaceae: Amygdalus scoparia, Armeniaca vulgaris, Cotoneaster persica, Crataegus sp., Cydonia oblonga, malus domestica

Brassicace: Eruca sativa, Descurainia Sophia, Alyssum sp., cardaria deraba

Rutaceae: Citrus aurantium, Citrus limon, Citrus medica

در مطالعه انجام گرفته در منطقه خجیر اطراف تهران مشخص شد که ۲۲ تیره‌ی گیاهی شامل ۷۱ گونه در حوزه‌ی مورد مطالعه وجود دارد. تیره‌های مرکبات با ۱۵ گونه (%۲۱) بیش‌ترین درصد گونه‌ها را به خود اختصاص داده و بعد از آن تیره‌ی بقولات با ۱۳ گونه (%۱۸)، نعنائیان با ۹ گونه (%۱۳)، گل‌سرخیان با ۹ گونه (۱۳%) و سایر تیره‌ها با ۲۵ گونه (%۳۵) در مراحل بعدی قرار گرفتند. در این مطالعه، گونه‌های گیاهی از نظر نوع بهره‌برداری زنبورعسل از آنها، به سه دسته شهدزا (۲۰%)، گرده‌زا (۳۲% ) و شهدزا و گرده‌زا (۴۸% )طبقه‌بندی شدند.

بر اساس طرح جمع‌آوری و شناسایی دانه‌های گرده‌ی موجود در عسل در مراتع ییلاقی هزار جریب که در بهشهر مازندران انجام شد ۳۱ تیره، ۷۶سرده(جنس) و ۹۴ گونه‌ی گیاهی شناسایی گردید. از بین گیاهان شناخته شده تعداد ۱۶ گونه از نعنائیان ، تعداد ۱۳ گونه از تیره مرکبان، تعداد ۱۲ گونه از تیره‌ی گل‌سرخیان، تعداد ۱۱گونه از تیره‌ی بقولات، تعداد ۷ گونه  از تیره‌ی شب بوئیان، تعداد ۴ گونه ازتیره‌ی گاوزبان، تعداد ۲ گونه از تیره‌ی شقایق، تعداد ۲گونه  از تیره‌ی سیزاب، تعداد ۲گونه از تیره‌ی زرشک، تعداد ۲گونه از تیره‌ی فندق، تعداد ۲ گونه از تیره‌ی ختمی، تعداد ۲ گونه از تیره‌ی پیچ امین الدوله هستند.

مطالعات در زمينه‌ی بررسي‌هاي گرده‌شناختي عسل‌هاي آذربايجان نشان داد كه حدود ۸۰ درصد دانه‌ی گرده موجود در عسل‌هاي شهرستان خوي مربوط به تيره‌ی كاسني بوده است ، همچنین اسدي و همکاران عمده گرده‌ی شناسايي شده در استان مركزي را مربوط به تيره‌ی كاسني و تيره‌ی نخود دانسته‌اند.

بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه رنگ گل، ميزان ‌تراكم گونه‌هاي گياهي منطقه، شرايط آب و هوايي از قبيل وزش باد، دماي هوا و وجود ابر نقش بسيار موثر در فعاليت چراي زنبوران كارگر در منطقه دارد. گزارشاتي مبني بر وجود مواد جذّاب و مغذي در گرده‌هاي تازه‌ی گل‌ها مانند ۲۴- متيلن كلس‌ترول،۶ و ۱۲ اكتادك ‌تري انوئيك اسيد، اس‌تروكاروتينوئيد، ۲- جيبرليك اسيد، فيتوس‌ترول‌ها و غيره كه باعث جلب زنبورعسل مي‌شوند نيز بيانگر اين مسئله است.

به‌طور كلي نتايج حاصله در مناطق مورد بررسي نشان مي‌دهد كه اكثريت گونه‌هاي گياهي مورد استفاده‌ی زنبور عسل متعلق به تيره‌هاي پروانه آسا، كاسني، نعناع و چتريان است كه در اين ميان گونه هاي مربوط به تيره‌هاي پروانه آسا، كاسني و نعنا از ‌تراكم و اهميت بيش‌تري برخوردارند كه احتمالا به‌دليل وجود مواد جذاب و مغذي در گرده‌ی گل‌هاي آنها، ‌تراكم و پراكنش بيش‌تر در منطقه، وجود گل‌هاي با گرده‌ی فراوان در تيره‌هاي مذكور و خصوصیات و ‌تركيبات ويژه موجود در شهد و گرده‌ی گل‌هاي آنهاست.

گياهان دارويي مورد استفاده‌ی زنبورعسل در هر منطقه هریک به دلایل مختلف حائز اهميت‌اند. اين گياهان از يك طرف با توليد شهد و گرده‌ی فراوان باعث تقويت جمعيت كندوهاي زنبورعسل مي‌شوند كه در نهايت سبب افزايش توليد عسل و ساير فراورده‌هاي كندو مي‌گردند و از طرف ديگر از نظر خواص دارويي، تعليف دام‌ها و حفظ پوشش خاك بسيار حايز اهميت هستند.

منابع:

۱- عبادي، ر. و احمدي، ع.ا.۱۳۶۹٫پرورش زنبورعسل. انتشارات راه نجات اصفهان. ۵۶۵صفحه.

۲- Iannuzzi, j. 1993. Pollen: Food for honeybee and man. American Bee journal. 496-500.

۳- جمعه زاده، ح.ر.، .۱۳۷۳گرده گل‌ها، ‌تركيبات و طرز استحصال و کاربردهای آن. انتشارات سازمان پژوهشهای علمی‌و صنعتی ایران.۶۷ صفحه.

۴- سعادتمند، ج. .١٣٧٤گرده زنبورعسل. انتشارات جهاد دانشگاهي تهران. ١٩٥ص

۵- سعادتمند، ج. .١٣٧٧زنبورعسل. انتشارات نوپردازان. تهران. ٤٣٤ص

۶- عبادي، ر. و ع. احمدي. .١٣٦٩پرورش زنبورعسل. انتشارات راه نجات اصفهان. ٥٦٥ص

۷- مصدق، م. ۱۳۶۷؛ منابع شهد و گرده در دشت خوزستان. مجله علمي كشاورزي، شماره :۱۲ص ۶