ارسی خانه‌های ایرانی؛ سولاریوم‌های رنگ درمانی

ارسی خانه‌های ایرانی؛ سولاریوم‌های رنگ درمانی

نویسنده: مهندس سمیرا مجیدی، کارشناس ارشد معماری، مدرس دانشگاه

“خانه فضایی است که انسان در آن رشد می کند و تربیت می یابد. فضایی که در آن زندگی و در کنار خانواده ی خود احساس آرامش می کند. معماریِ خانه در شکل گیری شخصیت انسان‌ها و حتی رفتارهایشان اهمیت ویژه ای دارد، از این رو پرداختن به آن به خصوص در عصر پر هیاهوی امروز ضروری به نظر می رسد. خانه فضایی است که همه‌ی مردم به آن نیازمندند و بسیاری از اوقات خود را در آن سپری می کنند، در آن کارهای شخصی خود را انجام می دهند و به خود و خانواده خود می پردازند، با زندگی در آن به آن معنا می بخشند و این معنا بخشی بین انسان و خانه دو سویه خواهد بود”  اما متاسفانه امروزه با تقلیل کیفیت ها معنای آن تا حد بسیار زیادی کمرنگ شده و خانه گاه تا حد یک سرپناه تقلیل یافته است و امروزه کلیدهای ما بر قفل خانه هایی انداخته می‌شود که وقتی قدم در آن ها می گذاریم، جز قدری کم شدن سر و صدای بیرون از خانه چندان فرقی هم با خیابان های پر های و هویی که خبر چندانی از آرامش در آن ها نیست نمی کند؛ امان از این آلونک های دلگیر مدرنی که برای خودمان و زندگی مدرنمان ساخته ایم و در آن ها خبری از جریان عمیق زندگی و چاشنی های آن نیست، حال آنکه وقتی کوبه‌ی در خانه‌‌های قدیمی پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌‌هامان را به صدا در می‌‌آوریم، گویی بند بند خانه، ورودمان و رسیدنمان را خوش‌‌آمد می‌‌گوید. در این خانه‌ها همه چیز هنرمندانه است، وقتی به درهایی با کتیبه‌‌‌های شیشه‌‌ای و رنگارنگ می‌‌رسیم ناخودآگاه همه‌ی خستگی را همان‌جا جا می‌‌گذاریم و تا می‌خواهیم پا به درون خانه بگذاریم، چشم‌‌های زیبایی را می‌‌بینیم که از پشت پنجره‌‌های ارسی، انتظار آمدنمان را می‌‌کشند و این چشم‌‌ها چقدر از پشت این پنجره‌‌ها زیباترند.

به راستی موهبت بزرگی است زیستن در خانه‌‌ای که هر روز خورشید با تقلا، خود را از میان شیشه‌‌های رنگی پنجره‌‌های ارسی به کف اتاق می‌‌رساند و حتی اگر سعی کنیم با پرده‌‌ای گرما و نورش را از اتاق دریغ کنیم، باز سر ساعت، خودش را به قرار هر روزه‌‌اش می‌‌رساند و رقصی جانانه از نور و رنگ می‌‌آفریند و ای‌کاش ما امروزه از این موهبت بی نصیب نبودیم.

در خانه های سنتی ایرانی گونه‌‌های متفاوتی از پنجره وجود دارد که نور را به خانه دعوت می‌‌کند اما ارسی که گونه‌‌ای پنجره چوبی و شبکه‌‌دار (مشبک) کشویی است و با بالا و پایین رفتن باز و بسته می‌‌شود و به جای گشتن روی پاشنه گرد، بالا می‌‌رود و در محفظه‌‌ای که در نظر گرفته شده است جای می‌‌گیرد؛ نه تنها نور که رنگ را هم به خانه دعوت می‌‌کند و باعث خلق محفلی شاعرانه و مملو از آرامش و فراغ خاطر از های و هوی روزمره‌‌گی‌‌ها می‌‌شود.

در شماره‌ی قبل مجله در مورد کارکرد پنجره‌‌های ارسی و همین‌‌طور تاثیر نور حاصل از این پنجره ها بر سلامت انسان به تفصیل سخن گفته شد، در این شماره پس از اشاره مختصر و خلاصه‌‌ای به کارکرد کلی پنجره‌‌های ارسی، به بررسی تاثیراتی که رنگ‌‌های ارسی‌‌خانه‌‌ها و این پنجره‌‌های شاعرانه و هنرمندانه می‌‌تواند بر سلامتی جسمی و روانی انسان داشته باشد می‌‌پردازیم.

کارکرد پنجره‌‌های ارسی:

  1. تامین نور فضای داخل خانه
  2. در معرض دید قرار دادن فضای بیرونی
  3. کاهش شدت تابش نور آفتاب و گرما
  4. ایجاد زیبایی در نمای ساختمان
  5. حفط حریم و محرمیت
  6. دورکردن حشرات مزاحم
  7. ممانعت از ایجاد آلودگی صوتی

 

تاثیرات پنجره‌‌های ارسی بر سلامتی ساکنان:

از موضوعات بسیار مهم در رابطه با پنجره‌‌های ارسی که می‌‌توان در مورد سلامت ساکنان یک خانه علی‌‌الخصوص سلامت روانی آن‌ها مورد بررسی قرار داد عبارتند از نور و رنگ. پیش از این به بررسی تاثیرات نور بر سلامت افراد پرداختیم و در این شماره مقوله رنگ و روانشناسی آن را مورد بررسی قرار می‌‌دهیم.

رنگ درمانی:

رنگ‌‌ها در واقعیت بازتابی از نور هستند که به شکل‌‌های متفاوتی دیده می‌‌شوند و توانایی زیادی برای تاثیر گذاشتن بر روحیه و خلق و خوی انسان‌‌ها دارند و همین موضوع باعث شده است تا رنگ‌‌درمانی یا کروموتراپی که یک شیوه‌ی مهم درمانی در سلامتی روان است به وجود آید.

کروموتراپی که بر اساس فنونی با سابقه‌ی قدیمی به وجود آمده است به شیوه‌ی استفاده از رنگ و نور برای برقراری تعادل، آرامش ذهنی و بهبود سلامت اشاره دارد.

قرار دادن بیماران در معرض رنگ‌‌های گوناگون از طریق نور برای درمان مشکلات روان‌‌شناختی و فیزیولوژیکی در فرهنگ‌‌های باستانی در مناطقی مانند چین، هند و مصر ریشه دارد که در آن‌‌ها بیماران را در سولاریوم‌‌هایی با شیشه‌‌هایی با رنگ‌‌های گوناگون می‌‌نشاندند. نور خورشید از میان شیشه‌‌ها می‌‌گذشت و بیماران را غرق رنگ‌‌هایی می‌‌کرد که به علت منافع درمانی فردی انتخاب شده بودند. نظام باستانی پزشکی آیورودیک در هند که رویکردی کل‌‌گرا به مراقبت از بدن (ذهن، جسم و روح) دارد نیز به استفاده از رنگ‌‌ها برای درمان بیماری‌‌های گوناگون بر اساس این اعتقاد که رنگ‌‌های متفاوت نیروهای شفادهندگی متفاوت دارند می‌پردازد. این نظام پزشکی خواص را به طور معمول به رنگ‌‌های رنگین کمان نسبت می‌‌دهد که عبارتند از قرمز، نارنجی، زرد، سبز، آبی، نیلی، بنفش و رنگ سفید که همه رنگ‌‌ها را در وجودِ خود دارد.

روانشناسی رنگ‌‌ها در ارسی خانه‌‌ها:

از نظر روانشناسی، رنگ‌‌های مختلفِ شیشه‌‌های پنجره‌‌های ارسی و ایجاد نورهای رنگارنگشان می‌‌تواند علم رنگ درمانی را تداعی کند که معماران گذشته این مرز و بوم از آن برای خلق فضاهایی که در انطباق کامل با سلامتی روان بودند استفاده می‌‌کردند.

بیش‌‌تر رنگ‌‌های استفاده شده در شیشه‌‌های ارسی عبارتند از رنگ‌‌های لاجوردی، سبز، قرمز و زرد، که هر کدام به تنهایی یک تاثیر روان‌‌شناختی مجزایی دارند و هر رنگ در کنار رنگ دیگر شدت این تاثیر را خنثی کرده و مقدار مناسب آن را تنظیم و تعدیل می‌کند. در ادامه به بررسی بعضی از تاثیراتی که رنگ‌‌های به کار رفته در پنجره‌‌های ارسی بر سلامتی جسم و روح انسان دارند می‌پردازیم.

 رنگ لاجوردی:

رنگ لاجوردی (آبی تیره) یک نیاز بیولوژیکی برای انسان است. از نظر روانشناسی به معنای آرامش است و از دیدگاه فیزیولوژیکی معنای خشنودی را می‌‌دهد. یعنی خشنودی از وضعیت و آرامش همراه با لذت بردن از آن. این رنگ نوعی ایجاد تقدس و پاکی و ایجاد احساس ثبات، یکپارچگی و امنیت را برای انسان تداعی می‌‌کند و نمایانگر حقیقت و اعتماد، عشق و ایثار و فداکاری است و مظهر ابدیت بی‌‌انتها و نشانه سنت و ارزش‌‌های پایدار بوده، لذا به ابدی کردنِ گذشته تمایل دارد.

بن مایه‌ی رنگ لاجوردی، رنگ آبی است که  حالت خنک‌‌کنندگی سیستم انرژی و به طور کلی حالت آرام‌‌بخشی و استراحت‌‌دهندگی را دارد. این رنگ انرژی‌‌های موجود در بدن را متعادل ساخته و حالت آنتی سیتیک (گندزدایی) را در بدن نشان می‌‌دهد. این رنگ در انتظام بخشی سیستم تنفسی نیز مفید واقع می‌‌شود. از طرفی دیگر باعث کاهش فشار خون شده و  به بهبود ناراحتی‌‌ها و بیماری‌‌های گلو و حنجره نیز کمک می‌‌کند.

استفاده از رنگ آبی در درمان بیماری‌های مربوط به آسم، آبله مرغان، زردی و یرقان، رماتیسم و بیماری‌‌های شایع کودکان بسیار مفید بوده و حتی مانع از بروز بیماری می‌‌شود از طرفی این رنگ منجر به افزایش قدرت پیش‌‌بینی می-شود و حدس را در افراد افزایش می‌‌دهد. اگر قرار باشد بیش‌‌تر از هر رنگی از رنگ آبی استفاده کرد بهتر است برای ایجاد هارمونی و تعادل آن را به طور مشترک با رنگ‌‌های گرم از قبیل قرمز و نارنجی مورد استفاده قرار داد و این ترکیب رنگ در پنجره‌‌های ارسی هم دیده می‌‌شود. استفاده از رنگ آبی در کنار رنگ‌‌های گرم باعث می‌‌شود که احساسات هنری و فکری فرد افزایش یابد و منبع مربوط به آن به طرز بسیار وسیعی به حرکت در آید.

همین طور اینکه مهم‌ترین تاثیر رنگ لاجوردی در منطقه‌ی مربوط به چاکرای  ابروها است. به تناسبی همین رنگ به جهت ارتباط با مراکز چاکرای عصبی باعث می‌‌شود که حالت متعادلی در سیستم عصبی پدید آید و موجب واکنش‌‌های مثبت شود. از طرفی نیروی بخشش و عفو را در بدن افزایش داده و تقویت می‌‌بخشد. نیروی خالی و مستقیم این رنگ به خوبی خون را تمیز کرده و شست‌وشو می‌‌دهد. از این جهت بسیاری از توکسین‌‌ها (سمومی که به وسیله‌ی میکروب‌‌ها تولید می‌‌شوند) از طریق این رنگ از بدن و گردش خون خارج می‌‌شوند و این رنگ تعادل و توازن لازم را در میان دو نیم کره مغز ایجاد کرده و تاثیرات مثبتی می‌‌گذارد. این رنگ در رابطه با چهره‌ی انسان نیز بسیار موثر و مفید است و تمامی سینوس‌‌های صورت را تحت تاثیر قرار داده و اگر در بخش‌‌های مختلف صورت از جمله اطراف چشم، گوش، بینی، دهان، گونه‌‌ها ناراحتی‌‌هایی مشاهده گردد، می‌توان از رنگ لاجوردی استفاده کرد و بیماری را بهبود بخشید.

با تمام این اوصاف، نباید از خاصیت آرام‌بخشی و ساکن و ساکت سازی آن چشم پوشید. به طور مثال کسانی که با تمرکز حواس و یا مدیتیشن مشغول فعالیت هستند، در بین مراحل مختلف تمرینات خویش جایگاه ویژه‌‌ای را به رنگ لاجوردی اختصاص می‌‌دهند زیرا این رنگ احساسات ذی شعور را به همراه قوه‌ی تخیل و حدس و گمان را تقویت می-کند.

 رنگ سبز:

رنگ سبز یکی از رنگ‌‌هایی است که در جهان بیش از بقیه رنگ‌‌ها دیده می‌‌شود. رنگ سبز حالت آرام‌‌بخشی دارد و به عنوان سمبل شفقت و مهربانی و متعادل بودن روح و روان و رفتار به شمار می‌‌رود. این رنگ از طرفی دل‌‌رحمی، مهربانی و مودت و دوستی را در انسان‌‌ها افزایش می‌‌دهد. رنگ سبز روشن که به طیف نوری آبی نزدیک‌‌تر است، در بسیاری از درمان‌‌ها مفید واقع می‌‌شود و بهترین رنگ برای درمان دردها محسوب می‌‌گردد. این رنگ در تقویت احساسات دوستی، امیدواری، ایمان و صلح بسیار موثر است.

مهم‌ترین نقطه‌ای که از رنگ سبز متاثر می‌گردد، چاکرای قلب است. این حالت باعث می‌‌شود که ناراحتی‌‌های قلبی، فشار خون زیاد و یا کم، سردردهای ناموزون و ناهماهنگ میگرن، بی‌‌حالی و سستی در بدن و هم‌‌چنین رنگ پریدگی از طریق رنگ سبز درمان شود  و آنچه که نباید در این قضیه فراموش شود اینکه، از رنگ سبز نباید در درمان بیماری-هایی از قبیل سرطان و یا بیماری‌‌های غده‌‌ای استفاده کرد. زیرا رنگ سبز باعث می‌‌شود که سرعت رشد و توسعه و پیشرفت هر چیزی افزایش یابد و این رنگ باعث رشد تومورهای سرطانی شده و بسیار خطرناک است.

همین‌‌طور اینکه رنگ سبز از نظر روحی، احساس تداوم در انجام کار، استقامت و پشتکار را می‌‌دهد و باعث ایجاد نوزایی و جوانی، سرزندگی و رشد می‌‌شود و محتوای عاطفی آن همراه با غرور است.

رنگ قرمز:

رنگ قرمز بیانگر نیروی حیاتی، فعالیت عصبی و غددی بوده و لذا معنای آرزو و تمام شکل‌‌های میل و اشتیاق را دارد. قرمز یعنی لزوم به دست آوردنِ نتایج مورد نظر و کسب کامیابی و همین‌‌طور نشانگر آرزو برای تمام چیزهایی است که شدت زندگی و کمال تجربه را در پوشش خود دارد. رنگ قرمز انگیزه‌‌ای برای فعالیت شدید، ورزش، پیکار، رقابت و سرزندگی بدنی و به معنای تاثیر اراده یا قدرت اراده است در حالی‌که رنگ مکمل آن که رنگ سبز است، مظهر انعطاف‌پذیری اراده است و این دو رنگ در کنار یکدیگر همدیگر را تعدیل می‌‌کنند.

این رنگ به لحاظ داشتن خصوصیات خود باعث می‌‌شود که چاکراها به حرکت بیفتند و به سبب داشتن انرژی شدید در خود باعث می‌شود که تحریکات و احساسات فیزیکی و عوامل و اسباب فیزیکی خود را بیدار سازد و همین بیداری، آن‌‌ها را به شدت به فعالیت وا می‌‌دارد. این رنگ می‌‌تواند در بهبود سرماخوردگی، ناراحتی‌‌های گردش خون و وجود عفونت در نایژه‌‌ها و ریه‌‌ها مفید واقع شود و آنها را درمان کند.

البته باید توجه داشت که این رنگ احساسات مربوط به انتقام، کینه، بی‌‌منطقی، جسارت، عشق و رابطه جنسی را نیز تهییج می‌‌نماید و اگر مقدار رنگ قرمز بیشتر مورد استفاده قرار گیرد منجر به ناملایمات احساسی و افسردگی‌‌های ناپایدار و افزایش فشار خون در انسان‌‌ها می‌‌شود. به طور خلاصه رنگ قرمز، باعث می‌شود که حرارت و دمای بدن انسان بیشتر شود و گردش خون و جریان آن را سریع‌‌تر می‌‌سازد که برای افرادی که دارای فشار خون پایینی هستند مفید است.

رنگ زرد:

رنگ زرد باعث روشنی و شادمانی می‌‌شود. صفات آن عبارتند از روشنی، بازتاب، کیفیت درخشان و شادمانی زودگدر. زرد نمایانر توسعه‌طلبی بلامانع، سهل رفتن یا تسکین خاطر است. این رنگ در نقطه‌ی مقابل رنگ سبز قرار دارد؛ به این معنی که می‌‌تواند تجمع اضطراب آفرین رنگ سبز را که گاه موجب فشار یا تشنج می‌شود به نوعی از تسکین و انبساط خاطر تبدیل کند. از طرفی دیگر رنگ زرد در مقایسه با رنگ قرمز سبک‌‌تر است و غلطت کمتری دارد لذا به جای اینکه محرک باشد بیشتر جنبه تلفیقی دارد.

زرد با چاکرای شبکه‌ی خورشیدی در ارتباط است، که این چاکرا با هوش و ادراک ما ارتباط دارد و تاثیر‌‌گذارترین نقطه‌‌ای که در بدن انسان می‌‌تواند از رنگ زرد متاثر گردد، ذهن آدمی است. تمامی فعالیت‌‌های ذهنی فرد به وسیله‌ی نیروی رنگ زرد به حرکت در می‌‌آید. از طرفی برای از بین بردن ناملایمات و یأس و ناامیدی رنگ زرد مفید است؛ زیرا رنگ زرد به فرد نیروی امیدواری به زندگی و نیروی زیستن می‌‌بخشد. انسان به وسیله‌ی رنگ زرد می‌تواند خوش‌‌بینی و اعتماد به نفس را در خود افزایش ‌‌دهد و توانایی ذهنی و تمرکز خود را بالا ببرد.

نور زردِ طلایی برای ذهن و بدن، سلامتی‌‌بخش است و می‌توان از رنگ زرد برای افزایش قدرت یادگیری در افراد استفاده کرد. رنگ زرد بیش‌‌ترین حساسیت را در بینایی ما دارد.  یا به عبارتی دیگر، چشمان ما نسبت به رنگ زرد از رنگ‌‌های دیگر حساس‌‌تر است.  رنگ زرد، اولین رنگی است که توجه انسان را به خود جلب می‌کند.

در گذشته رنگ زرد را به‌‌عنوان رنگ زندگی می‌شناختند و معتقد بودند که این رنگ، حالت خوشی، شادمانی و سبکی را ایجاد می‌کند و آن را به‌‌عنوان رنگ فهم و ادراک می‌‌شناختند.

از آنجا که زرد، ترکیبی از اشعه‌ی نور قرمز و سبز است، نیمی ‌از خصوصیات رنگ قرمز و نیمی ‌از خصوصیات رنگ سبز را به همراه خود دارد. بنابراین هم می‌تواند باعث افزایش عملکرد سلول‌‌ها و هم باعث بهبود سلول‌‌های آسیب‌‌دیده شود.

همین‌‌طور اینکه این رنگ در درمان روماتیسم و التهاب مفصل موثر است و با فعال‌‌سازی نورون‌‌ها  (سلول‌های عصبی ) موثر بوده و انرژی عضلات را افزایش می‌دهد. اختلال در انرژی رنگ زرد در هر قسمت از بدن می‌تواند باعث فلج شدن یا کاهش توانایی حس و حرکت در آن عضو شود.

رنگ زرد همچنین بر روی دستگاه گوارش نیز موثر است و فعالیت غدد فوق کلیه و قسمت چپ مغز را نیز افزایش می‌دهد. به اعصاب نیرو می‌بخشد و مغز را نیرومند می‌‌کند و یک اثر تحریک‌‌کننده، پاک‌‌کننده و برطرف‌‌کننده‌‌ی فشار بر روی کبد، روده‌ها و پوست دارد. زرد جریان خون را پاک می‌کند و فعالیت سیستم لنفاوی را افزایش می‌دهد. فعالیت طحال را کاهش می‌دهد، مسهل، ضد صفرا و ضد تهوع است.

این رنگ برای افراد افسرده و ملانکولیک ( نوعی افسردگی ) مفید است در حالی‌‌که می‌تواند حالت اضطراب و تنش ذهنی را در انسان بدتر کند و اگر کسی بیش از حد در معرض رنگ زرد قرار گیرد می‌تواند دچار بیش‌‌فعالی یا هیجان بیش از حد شود.

در کل می‌‌توان گفت که این رنگ در درمان بیماری‌‌ها و مشکلاتی از قبیل یبوست، دیابت، اختلالات گوارشی، اگزما، نفخ، فلج و بی‌‌حسی اندام‌‌ها، کلیه‌ها، سوء جذب، کبد، افسردگی، خستگی، فلج ‌پاها، روماتیسم و طحال موثر است و برای بیماری‌‌هایی از قبیل التهاب ، هذیان و  توهم، اسهال، تب، نورالژیا (درد در عصب‌‌ها)، هیجان بیش از حد و تپش قلب مضر است.

با این اوصاف به جرات می‌‌توان ‌‌گفت که ارسی‌‌خانه‌‌های ایرانی سولاریوم‌‌های شاعرانه‌‌ای برای رنگ‌‌درمانی (کروموتراپی) بوده‌‌اند و چقدر جایشان در خانه‌‌های امروزیمان خالی است.