خواب نوشین بامدادرحیل…

خواب نوشین بامدادرحیل…

سیما رفیعی، عضو فعال انجمن تحقیقات طب سنتی

از امام رضا(ع) روایت شده است که می‌فرماید: قدرت و سلطنت خواب در مغز است و آن مایۀ پایداری و نیرومندی جسم است. پس هرگاه خواستی بخوابی ابتدا بر سمت راست سپس بر سمت چپ بخواب و همچنین هنگام برخواستن از سمت راست برخیز.

امیر مومنان(ع) می‌فرماید: پرخوری و پرخوابی جان را فاسد می‌کنند و زیان‌بار هستند.

خواب چیست؟

از نظر پزشکی مدرن، خواب کافی برای سلامتی و حفظ فعالیت‌های عادی دستگاه عصبی لازم و ضروری است. درحقیقت خواب برای کمک به اعصاب است. در مدت خواب، اعصاب کاملا آزاد شده و از فشار و خستگی بیش از حد رهایی می‌یابند.

شیخ الرئیس ابوعلی سینا می‌فرماید: روح نفسانی که گرداننده‌ی حس و حرکت است، به جایی بر می‌گردد که از آنجا شروع کرده است و ابزار حسی و جنبش را رها می‌کند، این ابزار بدون وجود روح نفسانی، از کار دست برمی‌دارند. روح نفسانی در راه بازگشت به سوی مبدا تنها از ابزاری کاملا دست برنمی‌دارند که برای ادامه‌ی زندگی نباید بی‌کار بمانند و کار مداوم آن‌ها ضروری و باید همیشگی و بدون تعطیل باشد؛ مانند ابزارهای تنفسی.پس این حالت بازگشت روح به منشا و این از کار افتادن ابزار حرکت و حس را خواب می‌نامیم.

از دیدگاه جرجانی، هر گاه که نفس انسانى دست از تجسس چیزها که از طریق حواس به او می‌رسد، باز دارد و از کارها فرمودن حواس برآساید؛ و حواس نیز از آگاهى جستن از کارهاى بیرونی فرو ایستند، مردم بخسبند خواب این باشد.

خواب باید به اندازه‌ی کافی طولانی و عمیق باشد. خواب‌های نا آرام، سبک و آشفته، حتی اگر طولانی‌مدت هم باشند، تازگی و شادابی خواب عادی را عاید نمی‌سازند. همان طور که ابو علی سینا خواب را به دو نوع تقسیم می‌کند:

خواب طبیعی:

خواب کاملا طبیعی حالتی است که هرگاه روح حیوانی به درون روی می‌آورد که غذا را پخته گرداند، روح نفسانی در پی آن آید. یا روح نفسانی به مبدا برمی‌گردد تا استراحتی کند و در این استراحت غذای خود را دریافت نماید و نمو کند و بر گوهرش بیفزاید و آنچه در زمان بیداری تحلیل رفته را تعویض نماید.

خواب کسی که تازه از بیماری شفا می‌یابد، هر چند در خوابی گران فرو رود خوابش به خواب طبیعی نزدیک است و دلیل بر آرام شدن بیماری است. گرچه اگر همین حالت از خواب برای تندرستی روی دهد، خوب نیست.

خواب غیر طبیعی:

اگر روح نفسانی بسیار تحلیل رفته و این تحلیل زیاد، از حرکات زیاد رخ داده و زیاد تخلیه شده باشد یعنی به حالتی در آمده باشد که دیگر گوهرش آنقدر تاب گسترش را در خود نبیند که بتواند وظیفه‌ی خود را کاملا انجام دهد -همچون شخصی خسته از کار و ورزش بسیار، ناچار به استراحت است- طبیعت به دادش می‌رسد و به منشأش برمی‌گرداند تا به وسیله‌ی تغذیه‌ی کافی نیروی از دست رفته‌اش را بدو بازگرداند. این حالت از خواب را نمی‌توان کاملا طبیعی خواند. خواب طبیعی که قبلا ذکر شد  انرژی تحلیل رفته‌ی زمان بیداری را تعویض می‌کند؛ اما خوابی که ناطبیعی است، انرژی تحلیل رفته‌ی خستگی را تعویض می‌نماید.

اقسام خواب از نظر ناصرالحکما:

خواب گاهی راحت و سنگین و بعضی اوقات بسیار سبک و پریشان می‌باشد و کلا بر سه قسم است:

اول، خواب کامل، که خیال و عقیده تقریبا معدوم و حیات دماغی به نهایت ضعف می‌باشد و تنها حیات بدنیه وجود دارد.

دوم، خواب با رویا که خیال در آن موجود، ولی قدرت اراده و تخیل، معدوم می‌باشد و اتفاقا خیالات مختلفه مشترک شده موجب رویا گردند. رویا بر دو قسم است: بعضی اتفاقی و نتیجه وضع و کیفیت مخصوصه‌ای می‌باشند که در بیداری اتفاق افتاده و برخی دائمی‌ و از حرکات اعضا ناشی می‌شود، مانند دیدن طیران در خواب که صفوفش با حرکات تنفسیه، متحدالزمان و از نوسانات سینه حاصل می‌شود و از این قبیل است افتادن و پرت شدن و امثال این‌ها و کل این‌ها از جنس اضغاث احلام‌اند نه رویای صادقه.

سوم، خواب با حرکات مختلفه از قبیل مشی و تکلم که در آن رویا شدیدتر و موجب حرکت سایر اعضا و عضلات و چشم و گوش و لمس و غیره می‌شود و اسباب انتقال فرد خوابیده از نقطه‌ای به نقطه دیگر می‌گردد.

علاوه براقسام سه گانه خواب، قسم چهارمی‌نیز هست موسوم به “نُعاس” که قسمی‌از خواب سنگین و احتقان آمیزاست وعلاوه بر آن که اسباب راحتی نبوده، موجب ضعف هم می‌شود.

زمان خوابیدن:

خواب درهضمی‌که تقریبا ختم شده اثر نکرده، و مزاحمت و منعی هم در اختتام آن ایجاد نمی‌کند ولی هرگاه هضم تازه شروع شده باشد، خواب به قدری به هضم سرعت می‌دهد که غذاها هضم نشده و غیر نَضیج از معده خارج می‌شوند؛ مثل آن که عضو مزبور خواب مانده و غذا تغییرنکرده از آن جا فرار نماید. لهذا ممکن است اختلالات عمل هضم و مخصوصا پس از بیدار شدن، کسالت و مغص و بلغم زیاد در دهان و امثال این‌ها ظاهر گردد.

برای ایجاد خواب آرام و عمیق رعایت نکاتی ضروری است:

۱- باید شام یا غذای شب حداقل ۲ تا ۲٫۵ ساعت قبل از خواب صرف شود.

۲- باید کارهای فکری شدید حداقل ۱ تا ۱٫۵ ساعت قبل از خواب قطع شود.

۳- باید اتاق خواب به خوبی تهویه گردیده و بی‌سر و صدا و در موقع خوابیدن کاملا تاریک باشد.

همچنین از نظر حکیم جرجانی؛ بهترین وقت خواب زمانی است که طعام از فم معده فروگذشته باشد و در قعر معده افتاده و قوت‌هاضمه معده بر آن، تصرفی تمام کرده باشد. البته با معده خالی خفتن نیز زیان دارد و حرارت غریزی را ضعیف می‌کند و تن را لاغر می‌گرداند. و خواب روز، “رطوبت” و “نزله” آرد، خصوصا در زمستان و رنگ چهره را تباه و تن را سست کند و کسلی و سقوط شهوت آرد، و بدترین چیز برای مزاج سرد بسیار خفتن است و کسانی که به بسیار خفتن در روزعادت کرده باشند، باید به‌تدریج از آن عادت بازگردند و خواب روز جایگزین خواب شب نیست و چهره را زرد می‌کند.

درمان بی خوابی:

  1. جالینوس گوید: من هر شب با قلیه از کوک* (کمى کاهو) خورم  و آن را با دارچینى و ابزارهاى خوش همراه می‌کنم، تا کوک خواب آرد و دارچینى، سردى کوک باز دارد و این تدبیرى نیکوست، کسى را که خواب نمی‌یابد و اگر نخست اندر گرمابه شود و آب بسیار و خوش نیم گرم بر سر ریزد، خواب زودتر و خوش‌تر آید و مالیدن بسیار و آوازهاى خوش و آهسته و آوازهاى پیوسته چون آواز آب و تاریکى و ماندگى و آسایش یافتن از درد، خواب آرد. کسى که خواب نمى‌یابد، چون شب شود و وقت خواب، اطرافیان نگذارند که او تکیه زند و بیاساید و چشم بر هم نهد، پیش وى بسیار بنشینند و سخن گویند و او را نشسته دارند تا خسته شود، پس ناگهانی از پیش او دور شوند و ساکت باشند و اتاق را تاریک کنند و او را بخوابانند، زود خواهد خسبید و اگر با حیله اطراف او را بندند ساعتى، چنانکه از آن رنجور شود، پس به یکبار بند برگشایند و او را بخوابانند، زودتر در خواب شود.

۲- صد گرم سنبل الطیب را در یک لیتر آب گرم، دوازده ساعت بخیسانید. بعد در یخچال گذاشته و شب‌ها قبل از خوابیدن یک فنجان از آبِ صاف کرده آن را بنوشید.

۳- مقداری کاهو را بجوشانید و آب صاف کرده آن را هنگام خواب بنوشید.

۴- شب موقع خواب دو یا سه عدد سیب درختی قرمز را با پوست بجوید و بخورید یا یک لیوان آب سیب درختی بنوشید.

۵- چهل گرم آب گشنیز تازه را با شکر شیرین کرده و قبل از خواب بنوشید.(این نسخه جهت افراد گرم مزاج دارای معده سالم است.)

۶- هنگام شام گشنیز تازه پخته شده را با نان و ماست بخورید.( این نسخه جهت افراد گرم مزاج دارای معده سالم است.)

۷- پنجاه گرم گل بادرنجبویه را در یک لیتر آب بجوشانید و ده دقیقه هم آن را دم کنید. آب آن را صاف و شیرین کرده و هر صبح، ظهر و شب هر مرتبه یک فنجان بنوشید (فنجان سوم بعد از شام باشد).

  1. امام صادق(ع) فرمود: هر گاه کسی خوابی پریشان و ناخوشایند دید (و از خواب بیدار شد) پهلو به پهلو شود و آیه ۱۰ سوره مبارکه «مجادله» را بخواند: «إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّیْطَانِ لِیَحْزُنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَلَیْسَ بِضَارِّهِمْ شَیْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ» سپس بگوید: «عذت بما عاذت به ملائکة الله المقربون و انبیاؤه المرسلون و عباده الصالحون من شر ما رأیت و من شر الشیطان الرجیم»؛ به آنچه فرشتگان مقرب الهی و پیامبر مرسل و بندگان شایسته خدا پناه برده‌اند، پناه می‌برم از شر خوابی که دیده‌ام و از شر شیطان رجیم.

نحوه‌ی صحیح خوابیدن:

نخست یک ساعت بر پهلوى راست باید خفت، سپس بر پهلوى چپ بازگشت و بر وى خفت تا طعام بهتر گوارد. هنگام به پشت خفتن(طاقباز) اندام‌ها آسایش بهتر می‌یابد، ولی باید دانست که از بسیار خفتن بر این حالت بیماری‌هاى مشکل تولد کند، چون فالج و کابوس و سکته، چرا که در این حالت اخلاط و فضله‌ها از راه بینى و از کام به جانب پشت بازگردد و به عصب‌ها فرود آید و بهتر آن باشد که تا طعام از سر معده فرو نگذرد نخسبند و اگر بادى همى‌جنبد(دردهای گذرا) تا تحلیل نپذیرد نخسبد.

این روش خوابیدن در احادیثی از امام رضا(ع)، پیامبر اکرم(ص) و امام علی(ع)  ذکر شده و حکما نیز آن را تایید می‌کنند.

وقتى به پهلوى راست بخوابیم غذا به انتهاى معده می‌ریزد و چون به پهلوى چپ برگردیم کبد روى معده قرار گرفته سبب زیادى حرارت و تسهیل عمل هضم می‌گردد.

مجلسى(ره) می‌فرماید: این دستور با ظواهر اخبار زیادى منافات دارد زیرا روایات بسیارى است که دلالت می‌کند بر اینکه مطلقا به‌سمت راست خوابیدن افضل است ولى ممکن است دستور فوق را نیز بر مضمون همان اخبار حمل نمود؛ چون دستور این است که اول به‌سمت راست و بعد بسمت چپ بخوابیم و هنگام بیدار شدن از سمت راست برخیزیم.

لازمه‌ی این نحوه بیدار شدن آنست که پس از خوابیدن به پهلوى چپ باز به پهلوى راست برگشته باشیم و چیزى که اول و پایان آن یک حکم داشته باشد من باب تغلیب و مسامحه همه را به‌همان حکم مى‌خوانند.

برگرفته از سایت جامع طب سنتی ایران