دستگاه گوارش را به مرخصی بفرستید

دستگاه گوارش را به مرخصی بفرستید

دکتر حمیداله افراسیابیان؛ متخصص طب سنتی

ماه مبارک رمضان، مسلما ایام بسیار ویژه‌ای از روزهای گذرای سال است که در آن درهای آسمان به سوی آدمیان باز می‌شود و باران رحمت الهی فرو می‌ریزد. بارانی که جسم و روح را می‌شوید و قلب را جلا می‌دهد.

در این مقاله‌ی کوتاه قصد ما آن است که نظری گذرا به طب سنتی و روزه‌ بیندازیم و از رهنمودهای این شیوه‌ی پزشکی بهره بگیریم.

امروزه می‌دانیم که جسم ما، مدام بازسازی می‌شود. سلول‌های بدن ما می‌میرند، ریزش می‌کنند، اما دوباره ساخته می‌شوند. پیری و جوانی بر اساس سرعت ریزش و رویش تعریف می‌شود. تمامی بدن ما از نو ساخته می‌شود، اما چه چیز آن را می‌سازد؟ مسلما غذا. ابن سینا می‌گوید: شایسته است که آدمی به غذایش دقت کند. به قول معروف گوشت و پوست و خون ما از غذای ما شکل می‌گیرد. حالا تصور کنید این غذا، آلوده، سمی، بی‌کیفیت و مضر باشد. قطعا هر چه از آن می‌روید بی‌کیفیت و نامناسب خواهد بود. قرآن کریم به موضوع تغذیه تاکید می‌کند و می‌فرماید: پس آدمی به غذایش نظر کند. در کلمه‌ی «نظر» مفهوم «دقت» و تامل نهفته است. علم امروزی بشر، بیش از پیش بر موضوع تغذیه و سبک زندگی و آشامیدنی‌ها توجه خود را معطوف کرده است. بسیاری از بیماری‌های بشر از تغذیه سرچشمه می‌گیرد.

خلاصه‌ی کلام آن که معده گذرگاه سلامت و بیماری است. نکته‌ای که پیامبر اکرم بر آن تاکید می‌کند و ما دریافته‌ایم که تا چه حد حکیمانه و پرمغز است. در مجموعه‌ی تحقیقات قرون متمادی، به خصوص دهه‌های اخیر، به این برآیند مهم رسیده‌ایم که بیماری‌ها یک اصل مشترک دارند، که آن اصل، تجمع مواد زائد و سمی در بدن است. بحث آن است که چگونه بدن را پاکسازی کنیم و آن را از جمله‌ی مواد مضر در امان نگه داریم.

دکتر برانتلی، متخصص تغذیه و عضو انجمن بین‌المللی تغذیه به تفصیل و طی تحقیقات و تجربیات خود، به این نکته‌ی مهم رسیده است که یکی از مهم‌ترین جایگاه‌های رسوب مواد سمی، جدار دستگاه گوارش است. ما هر چه پیش می‌رویم، به پاکسازی بیشتر دستگاه گوارش اعتقاد پیدا می‌کنیم.

از دیدگاه طب سنتی سه عامل اصلی در تهدید سلامتی انسان در امر تغذیه، پرخوری، بدخوری، و نامزاج خوری وجود دارد. مقصود از نامزاج خوری، آن است که فرد برخلاف مزاج خود تغذیه کند. پرخوری و بدخوری هر دو موجب بیماری امتلاء می‌شود. امتلاء به معنی پرشدگی است. اگر کسی زیادی غذا بخورد، توانایی هضم و جذب او کم می‌شود. معده به علت برخورد با بار سنگین تحمیل شده، دچار نوعی خفگی می‌شود و حرارت کافی برای سوخت و ساز غذا را نخواهد داشت. نتیجه آن است که این غذا وقتی وارد کبد می‌شود، از آن اخلاط خام یا نامناسب به وجود می‌آید و وارد خون می‌شوند. به علت حجم بالای غذای افزایش یافته در داخل عروق و اعضای فشار به بافت و آوندها به وقوع می‌پیوندد. می‌بینید که چشم‌ها قرمز می‌شود، رگ‌ها حالت باد کرده و متورم دارند، تنفس آسوده نیست. تپش قلب به وجود می‌آید، احساس سنگینی در سر و خواب‌آلودگی رخ می‌دهد. پرخوری، به جز آن که موجب یک هیپوکسی نسبی در بدن می‌شود (یعنی اکسیژن سلول‌ها را کاهش می‌دهد)، نوعی کند ذهنی نیز به فرد تحمیل خواهد کرد.

نوع دیگری از امتلاء در اثر بدخوری ایجاد می‌شود. بدخوری به دو گونه است: یا این که فرد از انواع غذاها استفاده می‌کند، یعنی چندین نوع  غذا را از لطیف و غلیظ و با کیفیات متفاوت می‌خورد، یا اینکه به اندازه‌ی کافی یا حتی کم می‌‌خورد، اما غذا ردیء (پست) یا غیر طبیعی و آلوده است؛ در هر دو حالت در سیستم گوارش مجددا اختلال ایجاد می‌کند؛ بنابر اندیشه‌ی طب سنتی مواد غذایی در چهار گروه اصلی هستند:‌ گروه گوشت یا پروتئین‌ها، گروه غلات و حبوبات که در این گروه گندم و جو و برنج و لوبیا و سایر موارد مربوط موجود است. گروه سبزیجات که در بردارنده‌ی سبزی معمول خوراکی است و گروه شیرینی‌ها که شامل میوه‌هایی مانند خرما، انگور و انجیر است؛ بنابر برنامه‌ریزی غذایی طب سنتی، در هر وعده فقط از یک مورد از این چهار گروه استفاده می‌شود. مثلا فرد باید مقداری گوشت بخورد یا فقط مقداری برنج یا چند عدد خرما یا حداکثر از دو  عدد از این موارد مثلا مقداری برنج با گوشت، یا برنج با خرما، یا نان با خرما استفاده کند. در صورتی که امروزه این موارد فقط پیش‌غذا هستند و شیرینی‌های مضر و مصنوعی پس از غذا نیز خورده می‌شود.

از طرف دیگر، فرد امکان دارد یک مورد یا دو مورد از غذاهای فوق را بخورد، اما بسیار بی‌کیفیت باشد که این خود موجب بیماری است. مثلا از گوشت یخ‌زده یا آلوده به بیماری استفاده کند یا روغن‌های جامد یا مایع بدون کیفیت و مضر را مورد استفاده قرار دهد، یا مثلا از نان سفید بی‌سبوس و به خصوص نوع لواش یا تافتون که در آن جوش شیرین زده‌اند که ترشح اسید معده را بسیار زیاد می‌کند یا از سبزی‌های حاوی عناصر سنگین یا کود شیمیایی یا مواد سم‌پاشی که آن هم در کبد تجمع می‌کند.

روزه به معنای واقعی زمانی است که معده و روده و کبد ما از سیل ویران‌گر غذاها در امان می‌ماند. از حالت خفگی نجات پیدا می‌کند. بار بسیار سنگین سم‌زدایی و تصفیه‌ی این مواد غذایی به عهده‌ی کبد است. پس فرصتی به کبد می‌دهیم تا دمی بیارامد.

 

چگونگی تاثیر روزه بر بدن

روزه بر بدن چه تاثیری می‌گذارد؟ و چگونه تاثیر می‌گذارد؟

روزه رفتاری گرم و خشک است، بدن در حالت روزه به کیفیت گرم و خشک متمایل می‌شود. نوعی پاکسازی و استریلیتی بدن است؛ مانند: آتش که گرم و خشک است و برای تمیز کردن و ضد عفونی کردن وسایل از آن استفاده می‌کنیم.

روزه از نقطه نظر طب سنتی به چندین روش بدن را پاکسازی می‌کند که شامل موارد ذیل است:

  1. پاکسازی اخلاط فاسد
  2. درمان معده‌های سرد و رطوبی
  3. پاکسازی خلط بلغم بیماری‌زا
  4. حذف مواد سمی
  5. پاکسازی اخلاط رسوبی منشأ بیماری

اخلاط فاسد یکی از مهم‌ترین عوامل ایجاد خستگی و بی‌حالی و  عدم نشاط است. ما می‌دانیم که تعدادی از مواد غذایی‌ای که می‌خوریم، غیر ارگانیک است، مقداری از خوراکی‌های حاوی مواد ناشی از سم‌پاشی و کودهای شیمیایی است. تعدادی از تنقلات سوپری‌ها و مراکز فروش مواد خوراکی حاوی رنگ‌ها، مواد صنعتی، خوراکی، قند و شکر و دیگر مواد مضر برای بدن است. این مواد در بدن به خصوص در کبد تجمع می‌کنند و موجب بیماری می‌شوند. روزه با ویژگی گرم و خشک خود این مواد را می‌زداید. استراحت گوارش و کبد، فرصت پاکسازی را به وجود می‌آورد.

معده‌های بسیاری از مردم از نقطه نظر طب سنتی، سرد و رطوبی است. روزه سردی و رطوبت غیرطبیعی آن را می‌گیرد. سرد و رطوبی بودن موجب ایجاد نفخ، حالت ترش کردن و سنگینی پس از غذاست. چون گرما و خشکی معده، رطوبت و سردی را زایل می‌کند و معده قوت می‌گیرد.

بدن تعدادی از مردم دارای خلط سرد و مرطوب است. این خلط که بلغم غیرطبیعی نامیده می‌شود،  عامل تعداد مهمی از بیماری‌ها به خصوص بیماری‌های مغز و اعصاب است. انواع سکته‌ها، فلج‌ها، بیماری ام‌.اس و تعداد مهمی دیگر از اختلالات مغز و اعصاب بلغمی هستند.

 

 

روزه به نوعی پیشگیری و درمان‌گری است

رسوب اخلاط بیماری‌زا مانند اخلاط سوداوی از جمله عامل مقدار زیادی اختلالات مهم است. سرطان یک بیماری سوداوی است. سودا باعث اختلالات عصبی و روحی می‌شود. اخلاط سوداوی با تاثیر بر پوست و تیره کردن آن، ایجاد حالت وسواس و اضطراب، طپش قلب ناگهانی و اختلال خواب بروز می‌کنند.  غذاها و وضعیت روحی و روانی ما خود از عوامل مهم بیماری‌های سوداوی هستند. با روزه گرفتن، ریزش‌های سوداوی رو به پایین می‌روند، غلظت خون تعدیل می‌شود و مواد سمی پاکسازی می‌شوند.

 

یک قاعده‌ی عمومی در روزه

در هنگام روزه به معده شوک غذایی ندهید. تغییرات شدید عادات غذایی و نوع غذاها، به خصوص پرخوری کردن و چند خوری کردن (یعنی تنوع زیاد مواد غذایی) پس از یک دوره‌ی گرسنگی و تشنگی به معده شوک می‌دهد و آن را بسیار سنگین می‌کند. پرخوری موجب می‌شود هوشیاری و ضریب هوشی برای مدتی افت کند و کارکرد ذهن کمتر شود، پس به جانب ساده‌خوری و سبکی باید برویم.

 

اصول عمومی افطار کردن

با توجه به آن که در فصل گرم نگهداری آب در بدن حائز اهمیت است، به جای زیاده‌روی در خوردن چای یا مایعات و مانند آن، بهتر است از بارهنگ، خاکشیر، تخم شربتی، آب زرشک، سکنجبین و شربت آبلیمو استفاده شود.

 

اصول خوردن سحری

به عنوان یک قاعده‌ی کلی، تلاش کنید از غذاهای غلیظ و سنگین و چرب خودداری کنید. غذاهایی مانند کوکو، کتلت، بادمجان سرخ شده، نوشابه‌ها و تنقلاتی مانند انواع شکلات‌ها، سودا را در بدن می‌افزاید. خلط سوداوی بیماری‌زا، موجب خشکی بدن، یبوست، تشنگی، کدورت پوست، اختلال خواب، تپش قلب و اختلال عصبی می‌شود.

از غذاهای صفرازا مانند شیرینی‌های ساخته شده با روغن و شکر، بامیه و زولبیا، شوری و گرمی‌ها، فست‌فودها،‌ لوبیا، نخود و عدس و لپه خودداری کنید. تعدادی از این غذاها صفرازا هستند. صفرا موجب تشنگی، گرمی بدن، بی‌قراری و اختلال خواب است، آدمی را تحریک‌پذیر و بی‌قرار می‌کند.

افراط در خوردن مایعات موجب نفخ، سوء هضم، ترش کردن است و افراط در خوردن چای و بعضی میوه‌ها مانند هندوانه، موجب افزایش ادرار و خشکی بدن و تشنگی است.

سحری در بهترین حالت باید کم‌حجم اما قوی باشد. استفاده از نان سبوس‌دار و برنج و گوشت گوسفندی غیرچرب و گوشت پرندگان نسبتا سبک مناسب‌تر است.

اگر از سالادهایی مانند ترکیب گوجه و خیار و کاهو استفاده شود، مناسب است. از سس چرب استفاده نکنید. سس ساخته از روغن زیتون، لیمو، رب انار و عسل می‌تواند جایگزین سس‌های چرب باشد.

 

روش‌های جلوگیری از کم‌آبی و تشنگی بدن در روزه‌های فصول گرم

در فصولی مانند تابستان که روزه گرفتن با دوره‌‌ای طولانی از کم‌آبی در روز مواجه می‌شود، از غذاهایی مانند سوپ کلم، شوربای گشنیز، خورشت کرفس، خورشت کدو و ریواس استفاده کنید. رب گوجه، آب زرشک و انگور رطوبت را در خود حفظ می‌کند. سبزی‌هایی مانند تره، گشنیز و کاسنی نیز ذخایر رطوبتند. در میوه‌ها می‌توان از انگور، خربزه و گیلاس و توت استفاده کرد. اما اگر بخواهید در طول روز تشنه نشوید، استفاده از آبدوغ خیار با کشمش و پروراندن تخم خرفه در دوغ بسیار موثر است.

نکته‌ی مهم و کلی آن است که تلاش کنید بین خوردن و خواب، حداقل یک فاصله ۵/۱ ساعته باشد.

 

بیماری‌ها و روزه گرفتن

مداوما سوالات زیادی راجع به بیماری‌ها و روزه مطرح می‌شود.

در اطفالی که در زیر سن بلوغ هستند (دختران در فاصله‌ی ۹ تا ۱۱ سال و در پسران در فاصله‌ی ۱۳ تا ۱۵ سال است) امکان دارد گرفتن روزه بر رشد آنان اثر بگذارد. اصولا سن زیر بلوغ سن رشد سریع است و شرعا نیز اطفال از روزه معاف هستند. اما بسته به فصل، توان طفل، فرهنگ خانواده، می‌توان دوره‌های متناوب یا روزه‌های نصف روز را برای ایشان اجازه دهیم و تشویق کنیم. در صورتی که بی‌حالی ضعف و اختلال وزن و علایم اختلال رشد مشاهده کردیم، نمی‌توانند روزه بگیرند. در شرایطی که روزه با فصول امتحانات اطفال برخورد کند و با افت تحصیلی یا افت قند خون مواجه شدیم، جزو موارد ممنوعه خواهد بود.

 

در زنان شیرده

اگر بارداری موجب کاهش شیر شود، مجاز نخواهد بود.

 

در زنان حامله

با توجه به نیاز مبرم جنین به تغذیه، در شرایطی مانند وزن زیر ۵۰ کیلوگرم مادر و در حالی که پزشک رشد ناکافی جنین را اعلام کند، روزه جایز نخواهد بود. بعضی از صاحب‌نظران اعتقاد دارند که در سه ماهه‌ی اول تاثیر منفی قطعی بر رشد جنین دارد و در سه ماه دوم و سوم نیز به صلاح جنین نیست.

در افراد دارای سنگ کلیه: اگر کلیه‌ی بیمار سنگ‌ساز است

 

و نیازمند نوشیدن مایعات فراوان است و سابقه‌ی جراحی سنگ کلیه دارد و افرادی که دارای سنگ کلیه‌ی عفونی یا نوع سیستئینی است، گرفتن روزه توصیه نمی‌شود. افرادی که دارای یک سنگ کلیه‌ی غیرفعال هستند و چندین سال بدون تغییر مانده است، می‌توانند روزه بگیرند. مشروط به آن که در فاصله‌ی افطاری و سحر، به مقداری کافی (بنا به بعضی تحقیقات ۸/ لیوان) آب بنوشند.

اگر به هر دلیلی بیماری به علت سنگ کلیه دچار اختلال کارکرد یا خرابی بافت کلیه شده یا یک کلیه را از دست داده، نباید روزه بگیرد. اما این موضوع که روزه موجب سنگ کلیه است به اثبات نرسیده است. اما آنچه مسلم است آن است که در افراد دارای سنگ کلیه، باید ادرار رقیق باشد؛ چون از مهم‌ترین عوامل موثر در سنگ‌سازی، غلظت مواد ادراری ایجاد کننده‌ی سنگ کلیه، از جمله کلسیم است. هر چه کلسیم در واحد حجم بیشتر باشد، امکان سنگ‌سازی بیشتر است. افرادی که دچار نارسایی مزمن کلیه هستند، یعنی به گفته‌ی مشهور، کلیه‌ی آن‌ها تنبل یا کم کار است، به علت آن که عملکرد نگهداری آب در آن‌ها ناقص و نسبت به تغییرات املاح بسیار شکننده و در معرض خطر هستند، نمی‌توانند روزه بگیرند. تعدادی اعتقاد دارند که اگر برونده‌ی ادراری بالای ۳۰ درصد از حد نرمال و توان جسمی داشته باشند و کار سنگین را انجام ندهند، بلامانع است. افراد دارای کلیه‌ی پیوندی، نمی‌توانند روزه بگیرند، اما افراد تک کلیه، در صورتی که مشکلی در کلیه نداشته باشند، می‌توانند روزه بگیرند.

 

دیابت و روزه

در این حالت‌ها دیابتی‌ها نمی‌توانند روزه بگیرند:

  1. افرادی که انسولین تزریق می‌کنند.
  2. آن‌هایی که بر اثر دیابت یا چند عضو آن‌ها مانند چشم، کلیه یا سایر اعضا آسیب دیده است.
  3. کسانی که قند قبل از سحر آن‌ها بالای ۳۵۰ است.
  4. کسانی که دچار افت مکرر قند در طول روز می‌شوند.

دیابتی‌ها لازم است ۲ ساعت پس از افطار قند خون خود را اندازه‌گیری کنند و چنانچه بالای ۲۵۰ باشد ۲۰ درصد از کالری دریافتی خود را کم کنند. در تعدادی از تحقیقات آمده که روزه می‌تواند برای دیابتی‌های چاق غیروابسته به انسولین مفید باشد. اما اگر فرد دچار افزایش قند خون و بالا رفتن ادرار شد، یا علایم افت قند را پیدا کرد، یعنی تعریق، سرگیجه و لرزش اندام به وجود آمد، باید حتما روزه‌اش را در هر حالتی افطار کند.

 

زخم معده و روزه

باید ابتلا به یک نکته دقت کنیم: این تفکر که روزه گرفتن امکان دارد موجب زخم شدن معده شود، تصور اشتباهی است. به عکس، کم کردن غذا می‌تواند تحریک ترشح اسید را پایین بیاورد، مگر گونه‌ای از افراد که از نظر گاه طب سنتی در خشم یا گرسنگی ریزش شدید صفرا به معده اتفاق می‌افتد، که در این افراد، خالی بودن معده با عوارض زیادی همراه است. اگر زخم، جدید و حاد باشد، (یعنی اخیرا ایجاد شده) مانع روزه خواهد بود. ترش کردن و ریفلاکس، مانع روزه نیست، اما اگر با ایجاد تهوع و سوزش سر دل باشد، مانع روزه خواهد بود.

زخم‌های معده و اثنی عشر، اگر علایم بالینی ایجاد کنند، مانع روزه هستند. افرادی که پس از گرفتن روزه، دچار درد ناحیه‌ی زیر دل یا انتشار به پشت هستند، زخم دارند و پس از درمان زخم، روزه‌داری مانعی ندارد.

 

آسم و برونشیت و روزه

بیماران آسم و برونشیت به علت آن که در روزه‌داری دچار غلظت خلط و بدتر شدن شرایط خود می‌شوند، بهتر است از روزه اجتناب کنند.

 

سایر موارد منع روزه

در بیماران چشمی مبتلا به گلوکوم یا آب سیاه، روزه ممنوع است. بیمارانی که فشار خون کنترل نشده دارند، نباید روزه بگیرند. برای بیماران دچار نارسایی و ایسکمی قلب یا گرفتگی عروق قلب، روزه‌داری جایز نیست.

در بیماران گروه مغز و اعصاب، افراد دارای صرع یا تشنج، به علت آن که احتمال دارد در کاهش قند خون تشنج کنند، نمی‌توانند روزه بگیرند. همچنین بیمارانی که باید در ساعت خاص از روز داروهای‌شان را مصرف کنند.

در بیماران کبدی که با تورم و نارسایی کبد و تورم بدن و اختلال تنظیم پروتئین بدن موجه شده‌اند، در هیچ صورتی نمی‌توانند روزه بگیرند.

بیماران کولیت اولسرو و کولیت کرون به دلیل آن که دچار تشدید علایم می‌شوند، نمی‌توانند روزه بگیرند.