تدبیر حفظ سلامتی نوزادان و شیرخواران

تدبیر حفظ سلامتی نوزادان و شیرخواران

دکتر مهدی شاکری گلپایگانی؛ محقق و درمانگر طب سنتی

 

در طب سنتی ایران حفظ سلامتی و پیشگیری از بیماری‌ها وظیفه‌ی اصلی و مهم طبیبان است و با آموزش آن به مردم در واقع مسئولیت و نقش اساسی در حفظ سلامتی افراد دارند و چنانچه‌این آموزش و رعایت نکات مهم از ابتدای زندگی فرد توسط والدین و سپس در دوران بزرگسالی به خوبی انجام شود پایه‌های سلامتی فرد از ابتدا درست قرار گرفته و جامعه‌ای خواهیم داشت که علاوه بر پزشکان همه‌ی شهروندان مسئول سلامتی و بیماری خود خواهند بود.

در طب سنتی علاوه بر تدابیر شش‌گانه‌ی حفظ سلامتی که ویژگی ممتاز این مکتب پزشکی است تدابیر خاصی برای شرایط خاص افراد وجود دارد که به صورت فهرست‌وار بیان می‌شود.

تدابیر شش‌گانه‌ی حفظ سلامتی:

  • تدبیر آب و هوا
  • تدبیر سکون و حرکت
  • تدبیر حرکت و سکون
  • تدبیر خواب و بیداری
  • تدبیر احتباس و دفع مواد
  • تدبیر اعراض‌های نفسانی یا واکنش‌های روانی
  • تدبیر غذایی

 

تدابیر خاص در طب سنتی:

  • تدابیر فصول چهارگانه
  • تدابیر دوران بارداری
  • تدابیر دوران نوزادی و کودکی
  • تدابیر دوره‌ی نوجوانی
  • تدابیر دوره‌ی میانسالی و کهنسالی
  • تدابیر ویژه‌ی ماه مبارک رمضان
  • تدابیر ویژه‌ی دوران بیماری و نقاهت

در میان این تدابیر مهم که تقریبا همه شرایط زندگی یک انسان را شامل می‌شود تدبیر دوره‌ی نوزادی و شیرخواری موضوع این بحث است که ‌امید است با نگاهی به طب نوین و طب سنتی در این مورد کمکی باشد جهت راهنمایی والدین در این دوره‌‌ی سخت، برای سلامتی فرزندشان.

تدبیر دوره‌ی نوزادی و کودکی

نکته‌ی مهم در نحوه‌ی برخورد با نوزادان و کودکان شناخت مزاج نوزاد و کودک است. به طور معمول مزاج نوزادان گرم و مرطوب است که برای رشد و نمو این دوره ‌از زندگی به خصوص رطوبت شرط لازم می‌باشد؛ بنابر این تغذیه‌ی مادر و کودک باید در جهت حفظ رطوبت و گرمی‌جبلی کودک باشد؛ در غیر اینصورت شرایط عدم تعادل مزاجی کودک باعث زمینه‌ی بیماری‌های مختلف می‌شود، به خصوص کاهش رطوبت بدن کودک رشد طبیعی را با مشکل مواجه می‌کند.

تغذیه‌ی نوزادان و کودکان

بعد از تولد و قطع ارتباط خونی مادر و جنین در دوره‌ی نوزادی خداوند متعال مطابق با جنس نوزاد، وزن نوزاد، کاملا رسیده و یا نارس بودن نوزاد، شیر مادر را برای رشد و نمو تنظیم می‌کند. بنابراین شیر مادر کاملا متناسب با شرایط نوزاد است.

نکات مهم در شیر دادن نوزاد

  • بهترین و تنها غذای کودک در شش ماهه‌‌ی اول پس از تولد، شیر مادر است.
  • نوزاد در طی دوره‌ی شیرخواری از نوع غذای مادر و حالات ذهنی و روانی او تاثیر می‌پذیرد.
  • در شش ماهه‌ی ‌اول مادر از مصرف غذاهای بیات و مانده، غذاهای شور و پر ادویه، چای و قهوه‌ی زیاد، غذاهای کنسرو شده و فست فود در حد امکان پرهیز نماید.
  • تعداد دفعات شیردهی و میزان شیری که مادر به فرزند می‌دهد با توجه به شرایط نوزاد و تجربه‌ی مادر تنظیم می‌شود، ولی بهتر است شیر دادن از چهار ساعت بیشتر نشود، مخصوصا در طی شش ماهه‌‌ی اول نوزادی، چرا که شیر اگر بیش از چهار ساعت در پستان مادر بماند غلیظ شده و میزان سدیم آن افزایش می‌یابد و به دنبال آن طعم شیر تغییر می‌کند.
  • بهتر است هنگام شیر دادن مادر در آرامش کامل، با وضو، با یاد خداوند متعال بوده و با پذیرش کامل نوزاد خود، شیر دهی را انجام دهد.
  • مدت مناسب دوره‌ی شیردهی بین یک‌سال و نه ماه تا دوسالگی کودک بوده و با توجه به شرایط فیزیولوژیک شیرخوار است.
  • بهترین زمان از شیر گرفتن اواخر زمستان و اواخر تابستان است.
  • بهتر است دوره‌ی ‌از شیر گرفتن تدریجی بوده، در ابتدا با کاهش دفعات شیردهی و سپس با قطع شیر در نوبت روز و پس از آن در نوبت شب شیر‌دهی قطع شود.

نکته‌ی مهم:

شروع تغذیه‌ی شیرخوار با شیر خشک و یا شیر گاو امکان ابتلا کودک را به دیابت و بیماری سیستم ایمنی مثل آسم، ضایعات آلرژیک پوستی مثل اگزما، و  ام.اس افزایش می‌دهد.

تغذیه‌ی کمکی

پس از شش ماهگی با توجه به رشد مطلوب شیرخوار و سلامت کامل می‌توان به تدریج غذاهای کمکی را شروع کرد، غذایی غیر از شیر مادر. دادن غذایی غیر از شیر مادر در شش ماه‌ اول شاید در همان زمان مشکلی برای شیرخوار ایجاد نکند ولی می‌تواند زمینه‌ساز بیماری‌های آلرژی و بیماری‌های سیستم ایمنی و یا مشکلات سخت گوارشی در آینده برای کودک گردد.

نکته‌ی مهم در تغذیه‌ی کمکی

شروع تغذیه‌ی کمکی در  پایان ماه ششم:

  • نان گندم، آب مرکبات و عسل به شیرخوار نمی‌دهیم.
  • ممنوعیت استفاده ‌از غذاهای دریایی، گوجه فرنگی و رب گوجه در غذای کودک تا یک‌سالگی.
  • گندم و سیب‌زمینی را می‌توانیم بعد از نه ماهگی شروع کنیم .
  • شیر گاو، مرکبات و تخم مرغ کامل بعد از یک‌سالگی.
  • شروع غذاهای کامل شبیه بزرگسالان بعد از ۱۸ ماهگی مجاز است.
  • فرنی با آرد جو و فرنی با آرد برنج از غذاهای کمکی مناسب در طی سال دوم شیرخوارگی می‌باشد.
  • در تهیه‌ی غذاهای کمکی شیرخوار از قند و شکر سفید استفاده نکنید.
  • مصرف کاکائو، شکلات، چیپس و تنقلات مصنوعی تا قبل از دوسالگی کودک به طور مطلق ممنوع است، چون مزاج این مواد بسیار گرم و خشک بوده که منافی با دوران رشد کودک(گرم و مرطوب) می‌باشد.

 

سایر تدابیر ویژه‌ی نوزاد و شیرخوار

روغن مالی بدن نوزاد و شیرخوار در طی دوره‌ی نوزادی (چهل روز اول) می‌تواند به صورت روزانه ‌انجام شود و به تدریج کمتر شده تا هفته‌ای یک‌بار؛ روغن مالی مانع از خشکی پوست و خارش‌های ناشی از آن می‌شود، از طرفی نوعی ماساژ ملایم بدن نیز تلقی می‌گردد. روغن مالی را با روغن‌های بادام شیرین یا روغن بنفشه می‌توان انجام داد.

استحمام نوزاد

بهترین زمان استحمام نوزاد هنگام صبح می‌باشد، البته بهتر است یک ساعت پس از شیر خوردن کودک استحمام انجام شود. با توجه به شرایط جسمانی کودک و شرایط آب و هوایی روزانه هم می‌توان نوزاد را استحمام کرد.

ماساژ نوزاد و شیرخوار

مادر می‌تواند به طور روزانه و بعد از چرب کردن دستان خود با روغن زیتون اقدام به ماساژ فرزند خود کند که‌این عمل مثل یک تحرک و ورزش برای نوزاد شیرخوار می‌تواند مفید باشد، این ماساژ فوایدی برای نوزادان شیرخوار دارد:

  • ارتباط عاطفی والدین با نوزاد و دادن احساس آرامش و امنیت به فرزند
  • رفع گرفتگی‌های عضلانی نوزاد
  • کمک به بهبود تکامل عصبی نوزاد و بهبود گردش خون
  • افزایش ترشح هورمون رشد

 

خواب نوزاد و شیرخوار

مدت زمان خواب نوزاد در شبانه روز تا بیست ساعت می‌تواند باشد که با گذشت زمان کاهش می‌یابد. حتی الامکان در زمان خواب یکی از والدین به خصوص مادر در کنار فرزند باشد. بهتر است برای خواب راحت و کامل نوزاد، دمای اتاق خواب یک تا دو درجه کمتر از دمای معمول محیط خانه باشد. محل خواب نوزاد و شیرخوار دور از سر و صدا، نور زیاد، لوازم الکترونیکی، امواج مغناطیسی و رادیویی باشد.

در پایان اضافه می‌شود در صورتی که شیر مادر کم بود مادر ضمن آرامش و رعایت همه‌ی قوانین تغذیه‌ای می‌تواند از مواد غذایی و دارویی زیر استفاده کند، (افزایش دهنده‌های شیر مادر):

  • جوانه گندم، سمنو، عدسی
  • شیر بادام یا حریره‌ی بادام
  • فندق، نارگیل
  • گز انگبین
  • کنجد
  • زیره‌ی سیاه و سبز
  • خارمریم
  • بذر شنبلیله و برگ گشنیز
  • رازیانه

 

 

  • درمان قولنج نوزادی یا دردهای کولیکی: در صورتی که نوزاد دردهای کولیکی داشت مادر می‌تواند عرق نعنا، عسل و یا دم کرده رازیانه همراه عسل استفاده کند که تاثیر آن از طریق شیر به نوزاد کمک می‌کند. در این خصوص در مقاله‌ای جداگانه ‌اطلاعات لازم ارائه خواهد شد.