گرم مزاج‌ها در بهار چه کنند

گرم مزاج‌ها در بهار چه کنند

داوود فرزامی؛کارشناس گیاهان دارویی و محقق طب سنتی

دم(خون) یکی از مواد چهارگانه در ساختمان بدن انسان است که مواد غذایی مورد نیاز سلول‌های بدن را تأمین می‌کند، غذاهای سرد و تر برای زیر‌ و رو شدن اخلاط در فصل بهار مناسب می‌باشد؛ چاقی، پرخونی، پری‌رگ‌ها ونبض، سردرد وسنگینی سر، سرخی چشم‌ها، صورت و بدن، زیاد شدن خواب، احساس کسالت و خمیازه، ایجاد دمل، خونریزی لثه و بینی، خارش بدن، شیرینی مزه‌ی دهان و…از علائم غلبه‌ی دم در فصل بهار است.

تدابير فصل بهار

بهار، مزاج گرم و تر دارد، يعني طبيعت و بدن به سمت گرمي و تري حركت مي‌كنند، بنابراين خود به خود بايد مصرف خوردني‌ها و نوشيدني‌هاي گرم و تر (مانند نان، گوشت‌ها، برنج، مواد شيرين و شيريني‌ها) كاهش پيدا كند.

در زمستان اجازه‌ی خوردن غذاي نسبتا زياد داده مي‌شود، اما در بهار نه! بهار، بيشتر فصل پاكسازي بدن از مواد زائد جمع شده در بدن بر اثر مصرف مواد سنگين در فصل زمستان است. شايد يكي از علل خوردن ماهي در  رسم شب عيد به همين دليل باشد، چون ماهي يك گوشت سبك و خنك است. در فصل بهار مصرف ميوه‌ها، شربت‌هاي رو به خنكي (مانند شربت به‌ليمو، آب‌ليمو، سكنجبين رو به ترش، زرشك، انار، آلو و تمبرهندي تازه) مفيد است. براي تهيه‌ی اين شربت‌ها بايد مثلا مقداري تمرهندي يا زرشك را چند ساعت خيس كرد. بعد دست‌ها را شسته و دست‌كش يك‌بار مصرف به دست کرده و آنها را در ظروفي كه حالت توري مانند دارند، چنگ بزنند تا لِه و با هم مخلوط شوند. با صاف كردن آن از صافي، عصاره خارج مي‌شود. مقداري (حدود يك سوم حجم آن بسته به اندازه‌ی تمايل به شيريني و ترشي) شكر يا پودر قند به آن اضافه شود. روي حرارت آن را هم بزنند تا كم حجم و غليظ شود. به اين ترتيب مايه‌ی شربت به دست مي‌آيد. مصرف اين شربت در روزهاي آخر زمستان و اول بهار مفيد است. مي‌توان به اين شربت مقداري خاكشير  هم افزود. چون خاكشير  تميزكننده و دفع‌كننده‌ی مواد زائد و خنك‌كننده‌ی بدن است و براي كبد هم بسيار مفيد است.

خوردن آش آلو، آش سكنجبين، آش انار، آش دوغ (آش‌هاي رو به خنك)، آش‌هاي حاوي آب يا عصاره‌ی زرشك يا انار يا سماق هم مفيد است. محتويات اين آش‌ها به اين صورت است كه بيشتر حاوي سبزيجات تازه و داراي مقداري لپه و برنج هستند. مي‌توان گوشت‌هاي لطيفي مثل بال يا گردن مرغ يا مختصري از گوشت‌ چرخ کرده و قلیه شده بره در آن استفاده کرد. در نيم ساعت آخر پخت آش، يكي از موارد گفته شده (مثلا يك فنجان آب‌غوره، آب انار، آب زرشك، سكنجبين ملس يا آب ليمو) را مي‌توان اضافه کرد. مي‌توان به آش‌ها تنوع داد و هر روز يكي از اين موارد را اضافه كرد. اين غذا به‌ويژه براي افراد چاق و تنومند با مزاج گرم و براي اكثر افراد در اين فصل مفيد است، ولي افراد بايد سعي كنند هنگام مصرف اين آش نفخ نداشته باشند، چون اين آش ممكن است باعث افزايش نفخ شود. در صورتي كه معده فرد سرد است، مصرف اين آش مضر است.

گاهي به افراد چاق و تنومند توصيه مي‌شود حدود ۲ هفته از اين آش استفاده كنند، اما به برخي افراد توصيه مي‌شود هفته‌اي ۲-۳ بار از اين آش استفاده کنند.

استفاده از سبوس در بهار بسيار مفيد است. در كل استفاده از ملين‌ها در فصل بهار خوب است. اسهال خفيف در بهار خوب است. اين آش‌ها هم ملين و خنك هستند. استفاده از خاكشير  در آب دماي اتاق يا كمي ولرم، لينت مزاج مي‌دهد. همچنين مي‌توان آلو يا پودر سبوس گندم يا برنج را در يك فنجان آب ريخت و در صورت نفخ نداشتن معده، صبح ناشتا يا نيم ساعت بعد از غذا از آن استفاده كرد.

استفاده از كاهو سكنجبين، ميوه‌ها و سبزيجات هم در اين فصل بسيار توصيه مي‌شود.

كيفيت گوشت هم در اين فصل خيلي جالب نيست، چون گوسفندها در محل های نگهداری بوده‌اند و پروار شده‌، چربي گرفته و به چرا نرفته‌اند، بنابراين در اواخر زمستان كيفيت گوشت خوب نيست و بهتر است از گوشت آن زمان استفاده نشود. در فصل بهار مصرف گوشت ماهي بيشتر توصيه شده، چون خنك و سبك است. همچنين گوشت پرندگان هم در اين فصل بيشتر از گوشت قرمز توصيه شده است.

در اوايل بهار، تاكيد بر ورود مواد به بدن نيست، بلكه بر خروج مواد زائد از بدن است. اينكه توصيه شده در فصل بهار از ملين استفاده شود، به همين دليل است گفته شده افراد در بهار اگر عادت دارند و اذيت نمي‌شوند به‌ويژه كساني كه حالت تهوع دارند، گاهي با تحريك گلو و ته حلق، استفراغ کرده و محتویات معده را بالا بياورند. مثلا مي‌توانند يك تا دو ليوان آب گرم با مختصري نمك يا سكنجبين را ناشتا و یکجا بخورند و با تحريك ته حلق، بالا بياورند (با تجويز پزشك) كه در اين فصل توصيه شده است. در اين فصل حجامت (خروج خون از بدن) و اهداي خون نيز مؤكد است. در بهار بايد كلا طعم‌هاي شيرين كمتر مصرف شود و مصرف مواد ترش، آبكي و بي‌طعم افزايش يابد. با اين كار بسياري از موارد آلرژي اوايل بهار يا اواخر زمستان، جوش و دمل‌هاي بهار اتفاق نمي‌افتد. دليل اين جوش‌ها در بهار اين است كه افراد در زمستان پرخوري كرده‌اند و به دليل سرماي زمستان و انجماد اين مواد در بدن هم علائمي ديده نمي‌شود. در بهار چون هوا گرم مي‌شود، اين مواد جمع شده و رسوب كرده از قبل در بدن، شروع به حركت در بدن مي‌كنند و ايجاد جوش، عطسه، تحريك پوست، تحريك سيستم تنفسي، آب‌ريزش، تنگسي نفس و كهير (علائم حساسيت و آلرژي) مي‌كنند.

ورزش در بهار:

در بهار ورزش معتدل توصیه می شود ولی ورزش شدید چون باعث گرمی بسیار و روان شدن و تحریک اخلاط و تحلیل زیاد است توصیه نمی‌شود و ورزش کم هم که اصلا تحلیل مواد زاید ندهد پسندیده نیست پس بهتر است که ورزش در بهار، آرام و طولانی مدت باشد تا گرمی بیشتری را تحلیل ببرد.

حمام در بهار:

در اواخر بهار گرما بر خنکى هوا چيره مى‏شود و احتياج بدن نيز به عمل تعريق بیشتر مى‏گردد، لذا حمام روزانه توصیه می‌شود ولى اين احتياج بايد كم‌كم و با ملایمت تأمين شود. همچنین حمام رفتن با شکم خالی و گرسنگی شدید و نیز بلافاصله بعد از غذا و پری معده مضر است.

کنترل وضعیت روحی در بهار:

در ماه های ابتدایی بهار به علت اینکه خون در هیجان است و به سمت بالا و مغز بیشتر حرکت می‌کند، ممکن است فرد دچار غلیان احساسات و یا خشم و عصبانیت بشود. اما در فصل بهار باید از خشم شدید و شادی ناگهانی و بسیار پرهیز کرد. زیرا اینها هر دو مهیج اخلاط هستند و چون خاصیت خود فصل نیز هیجان و حرکت اخلاط است، عوامل تشدید کننده این موضوع ممکن است باعث آسیب رساندن به فرد شوند. به همین خاطر باید مغز و اعصاب آن را تقویت نمود. یکی از بهترین راه های تقویت آنها، استشمام بوهای خوش مانند گلاب در این فصل است.