بخور نخورهای فصل بهار برای حفظ سلامتی

بخور نخورهای فصل بهار برای حفظ سلامتی

حکیم محمود قادری؛پژوهشگر و درمانگر طب سنتی

در منابع و ماخذ معتبر حکما و اطبا‌ی طب سنتی بر این باورند همانگونه که پیدایش بیماری نیاز به سبب دارد،  تندرستی نیز بدون تدبیر و تدارک سبب‌های آن، پایدار و برقرار نمی‌ماند.  حکما این اسباب را شش سبب می‌دانستند و آنها را به نام ” اسباب سته ”  یا ”  سته ضروریه ”  می‌خواندند و برای هر یک مصادیق  بسیار برمی‌شمردند. این شش سبب عبارت اند از:  آب وهوا، خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها، حرکت و سکون بدنی(ورزش) خواب و بیداری،  استفراغ (به معنی فراغت یافتن و آسوده شدن از مواد زاید و سمی‌‌از طریق دفع از راه‌های طبیعی ) و احتباس ( نگهداری مواد حیاتی در بدن ) و رویدادهای نفسانی(غم وشادی و فکر وخیال استرس واضطراب) و

بخشی از اموری که زیرگروه سبب ضروری نخستین  اصل از اصول شش گانه (  آب وهوا ) برشمرده می‌شوند، تدابیر مربوط به فصل‌های سال هستند. بر اساس آموزه‌های طب سنتی ایران، یکی ازمهم‌ترین راه‌های نگهداری تندرستی (حفظ الصحه) و پیشگیری از بیماری‌ها ( تقدمة الحفظ )، به کار بستن تدابیر متناسب با هر فصل در گذر سال است.  حکمای ایرانی، آگاهانه و پیشبینانه راه و چاره‌هایی اندیشیده بودند تا  تندرستان (و نیز بیماران) با مزاج‌های گوناگون بدانند که به مقتضای  چگونگی سرشت خود و به تناسب دور فلک و گردش فصول، باید از چه ‌اموری گریز و پرهیزکنند و به چه ‌اعمالی روی آورند تا از هماهنگی داخلی و اعتدال مزاجی  بیرون نروند و یا آن که زودتر بدان هماهنگی بازگردند. این بایدها و نباید‌ها و چند و چون‌ها، بخش‌هایی بس خواندنی ازکتب طب سنتی را در برمی‌گیرد و جالب آن که با وجود آکندگی از نکته سنجی‌ها و ریزبینی‌های فراوان، همواره کل نگرانه و با دیدی باز وگشاده موضوع تندرستی فرد، بیان شده‌است.

 

سال معتدل و غیرمعتدل

 

به صورت كلى اگر سالى معتدل باشد؛ یعنی فصول، مطابق انتظار باشند؛ بيمارى‌ها در آن كمتر رخ مى‌دهند ولى در سال‌هاى غير معتدل كه فصول از نظر مزاجی شبیه هم می‌شوند یا مزاج غیرعادی پیدا می‌کنند(مثلا زمستان گرم یا تابستان خنک) بيمارى‌ها طولانى مى‌شوند؛ چرا كه در حالت طبيعى، بيمارى ناشى از سوء مزاج، در فصول بعد به علت تغییر و تخالف مزاج فصول، که با نظمی‌حکیمانه درپی هم می‌آیند؛ رو به بهبود می‌رود. در سال غير معتدل اين حالت اتفاق نمى‌افتد و بيمارى‌هاى مزمن بيشتر بروز مى‌كنند.

 

بهار طبی، بهار نجومی

تعريف منجمان و طبيبان از فصل بهار متفاوت است. بهار نجومی، فصلی است ۹۳ روزه که با تحویل سال، آغاز و با پایان خرداد ماه تمام می‌شود.

از نظر طبيبان، فصل بهار، برهه‌اى از سال است كه مردم سرزمين‌هاى معتدل نيازمند پوشيدن لباس گرم به علت سردى هوا و يا خنك كردن هوا به علت گرمى آن نباشند. شروع بهار، به سبب روییدن گیاهان و برگ برآوردن درختان و ظهور شكوفه‌ها، موجب سبزی و خرمی ‌زمین است و باعث بارداری حیوانات، رونق چهره و بدن و فربهی و سرخی رنگ رو می‌گردد. شاید این معیارهای اخیر- یعنی سبزی زمین و ظهور شکوفه و برگ درختان- را بتوان معیار دیگری برای شروع بهار طبی دانست.

در مناطقی مانند تهران، معمولا بین اول تا نیمه‌ی ‌اسفند، بهار طبی آغاز می‌شود.

 

طبیعت بهار

 

عده‌ای طبیعت بهار را معتدل، و برخی گرم و مرطوب می‌دانند اما درواقع باید گفت که مزاج فصل بهار، گرم و مرطوب در حد اعتدال است و به سبب اعتدال مزاج و لطافت، مقوی قوا و روح طبی است و موجب تقویت آنها می‌گردد.

این فصل موافق با تمام سنین است و به ویژه برای پیران و صاحبان مزاج سرد و خشك(سوداوی‌ها) مناسب‌ترین فصل برای زندگی و سلامت است اما بلای جان دموی‌هاست که به خواب و خمیازه و کش آمدن بدن گرفتارند.

در بهار سه‌اتفاق مهم در بدن رخ می‌دهد:

۱-در فصل زمستان، مقدار غذایی که ما مصرف می‌کنیم در مقایسه با سایر فصل‌ها کمی‌بیشتر است و سهم غذاهای مقوی و غلیظ هم در رژیم غذایی افزایش پیدا می‌کند. این اتفاق به‌این دلیل می‌افتد که بدن ما در هوای سرد زمستانی، انرژی بیشتری برای تامین حرارت بدن و مقابله با سرما نیاز دارد. افزایش مصرف موادغذایی، به‌دنبال خود، افزایش میزان مواد زائد و غیرضروری به همراه دارد. به‌این ترتیب که حفره‌های ریز بدن و بافت‌های آن از این موادزائد انباشته می‌شوند و چون افراد، در فصل زمستان نسبت به دیگر فصل‌ها کمتر عرق می‌کنند این مواد زائد، امکان خروج از طریق پوست را پیدا نمی‌کنند.

 

اما به مرور با گرم شدن طبیعت و آغاز فصل بهار این فضولات منجمد شده در حفره‌های بدنی، روان و سیال شده وارد جریان خون می‌شوند؛ درست مانند اتفاقی که برای برف و یخ زمستانی پیش می‌آید؛ به خصوص اگر فرد در زمستان زیاد خورده و کم ورزش کرده باشد، این اخلاط زیادتر خواهند بود.

اگر در بهار، بدن نتواند این اخلاط را به طور كامل و از راه‌های طبیعی دفع نماید این مواد زائد به سوی اندام‌های ضعیف مانند کشاله‌های ران، زیر پوست و اطراف بدن جاری می‌شوند و باعث تولید امراض شایع در این فصل مانند دمل‌ها، ورم‌های چرکی، جوش‌ها، خارش و جرب و ورم‌های حلق می‌گردند.اگر این اخلاط فاسد، وارد مغز شده به بطن‌های مغزی برسند، موجب بروز صرع و سکته‌ می‌گردند و اگر به غشاهای مغزی وارد شوند وسواس سوداوی را باعث می‌شوند. ریزش این مواد به بینی و سینوس‌ها، زکام، گرفتگی صدا، سرفه و….(آلرژی بهاره) و ریزش آنها به مفاصل باعث ورم‌های چرکی مفصلی و درد مفاصل می‌شود.

 

۲-  سرما و برودت به‌طور کلی، فعالیت عوامل بیماری‌زا را در طبیعت و در بدن انسان کُند و در بسیاری مواقع متوقف می‌کنند. بنابراین در فصل‌های سرد، به‌ویژه فصل زمستان، امکان فعالیت این عوامل بیماری زا که ممکن است در بدن نیز موجود باشند به‌شدت کاهش پیدا می‌کند. اما با نزدیک شدن بهار و گرم شدن هوا، امکان فعالیت این عوامل بیماری‌زا و میکروارگانیسم‌ها بیشتر و بیشتر می‌شود. به‌این ترتیب با آمدن بهار، احتمال ابتلا به برخی بیماری‌ها به‌ویژه بیماری‌های عفونی در بدن افزایش پیدا می‌کند که‌اگر این عوامل و دیگر مواد زائدی که در بدن وجود دارد به درستی پاکسازی و تخلیه شوند، امکان ابتلا به بیماری‌ها به حداقل می‌رسد.

اوریون، سرخجه، سرخک، آبله مرغان و سرماخوردگی از جمله رایج‌ترین بیماری‌هایی هستند که با فرا رسیدن فصل بهار در میان بزرگسالان و کودکان دیده می‌شود. چنان که گفته شد، این اتفاق به‌این دلیل بروز می‌کند که با گرم شدن هوا، حصار برودتی بدن شکسته شده، زمینه‌ی فعالیت عوامل بیماری‌زا فراهم می‌شود. از طرفی، افزایش حرارت غریزی بدن در آستانه بهار، موجب فعال شدن این عوامل بیماری‌زا شده، به‌طور خودبه‌خود آن‌ها را بیدار و فعال و آن‌ها را وارد جریان گردش خون کرده، سبب بروز بیماری‌ها می‌شوند.

نکته: هر بیماری كه ماده‌ی ‌آن در زمستان ساكن باشد، در این فصل به هیجان آمده، نضج یافته و دفع می‌گردد. پس شدت یافتن بیماری‌ها در این فصل لزوما اتفاق بدی نیست؛ بلكه تلاش طبیعت برای پاکسازی بدن و دفع فضولات از آن است.

 

۳- به دلیل از بین رفتن سرما و گرما و رطوبت معتدل بهاری، قوای بدنی تقویت شده، خونسازی تشدید می‌شود و شخص ممکن است دچار غلبه‌ی خلط دم شود، به ویژه ‌اگر تدابیر این فصل را رعایت نکند یا مزاج ذاتی او، دموی باشد. به همین دلیل در بهار  بیماری‌هایی همچون دگرگون شدن خون (اختلاف الدم)، خون دماغ، ترك برداشتن رگ‌ها، پیدایش بزاق خون‌آلود و سرفه به وجود می‌آید.

در سال‌های اخیر، دلیل دیگری برای شدت گرفتن بیماری‌ها در بهار پیداشده و آن هم مسافرت‌های زیاد است. تغییر مکان و در نتیجه مواجهه با آب و هواهای جدید و متغیر، در کنار مشکلات بهداشتی و تغذیه‌ای مسافرت، اوضاع بیماری‌ها در بهار را بدتر می‌کند.

تدابیر فصل بهار

در بهار باید به بدن کمک کرد تا مواد فاسد را بیرون بریزد و در صورت غلبه خون، چاره‌ای برای آن اندیشیده شود. که تدابیر زیر از عمده‌ترین و مهم‌ترین موارد آن است.

الف- خون گیری

با توضیحات بالا معلوم می‌شود که چرا بهار بهترین فصل برای اقداماتی مانند حجامت، فصد و زالو اندازی است. این تدابیر، هم اخلاط فاسد را از بدن خارج می‌کنند و هم غلبه‌ی خون را می‌کاهند. شاید به همین دلیل ساده‌است که بسیاری از افراد دچار آلرژی بهاری، تنها با یک حجامت ساده، درمان می‌شوند.

 

ب- سایر پاکسازی‌ها

تخلیه و تصفیه‌ی مزاج به ویژه قی كردن و استفاده‌از مسهلات برای خروج مواد زائد از بدن.

 

ج- تدابیر تغذیه‌ای

بهترین کار در بهار، کم خوردن و کم نوشیدن است. با این کار، بار دفعی بدن کمتر می‌شود و اشتغال طبیعت به هضم هم کاهش می‌یابد و خواهد توانست با تمام توان، به چاره‌جویی مشکلات این فصل بپردازد.

پرهیزات و نبایدهای تغذیه‌ای در بهار

 

۱- از پرخوری و برهم خوری پرهیز شود.

 

۲-غذاهای خون‌ساز مثل گوشت‌ها، شیرینی‌های قوی، روغن‌ها، تخم مرغ و … کمتر مصرف شوند.

 

۳- خوردنى‌ها و آشاميدنى‌هاى با طبع گرم و به ویژه با طبع گرم و تر، محدود شوند.

 

۴-از خوردن غذاهاى شور، تلخ و تند و تیز پرهيز شود.

 

۵- از خوردن غذاهاى غلیظ مانند کله‌پاچه، گوشت گاو، خامه، ماست ترش و … خودداری شود.

 

۶- مصرف غذاهای کنسروی و مانده در این فصل حتی از  فصول دیگر هم مضرتر است.

 

۷- مرسومات تغذیه‌ای امروزی بهار(آجیل‌های بوداده؛ شیرینی‌های قنادی؛ شکلات و کاکائو و …؛ انواع پلوها و چلوها با خورش‌های گوشتی و کباب‌ها و …) همه و همه در جهت بدتر شدن اوضاع بهاری بدن عمل می‌کند و باید از آنها پرهیز کرد.

 

۸-غذاهایی مانند فست فودها در بهار هم مثل همیشه در ایجاد وتشدید  بیماری‌های بدنی نقش ویژه‌ای دارند.

 

بایسته‌های تغذیه‌ای در بهار

 

۱- در بهار باید مقدار غذا را کم کرد. پرخوری همیشه مضر است و در بهار، ضرری دو چندان دارد.

 

۲- در این فصل بهتر است از غذاهایی با طبع سرد استفاده کرد تا رقت اخلاط را تعدیل و حرکت آنها را کند کنند.

 

۳-در اين فصل باید بيشتر از غذاهایی استفاده کنیم كه‌ارزش غذايى كمى دارند، یعنی شکم پرکن هستند، مثل میوه‌ها، سبزیجات، سالادهای ساده، آش‌ها و شورباها و سوپ‌های مناسب.

 

البته باید توجه داشت که ‌اگر با خوردن میوه‌ای دچار خشکی دهان، نفخ، آروغ و مانند آن شدید، به مصرف آن ادامه ندهید و سراغ میوه‌ها و سبزی‌هایی بروید که با مصرف آنها، احساس نشاط و سبکی می‌کنید.

 

۴-یکی از این دستورات طبی که در گذشته بسیار مرسوم بوده ‌استفاده‌از آش‌های طبی است که در مناطق مختلف کشور به شکل‌های مختلف تهیه می‌شده معمولا باعث ایجاد لینت مزاج نیز می‌شده ‌است. این آش‌ها معمولا ساده، بدون گوشت و حاوی چاشنی‌های مناسب برای فرونشاندن گرمای بدن هستند. در این آش‌ها از سبزی‌های خودروی بهاری به تناسب مناطق مختلف استفاده می‌شود چراکه‌اهل نظر اعتقاد دارند که سبزی‌های خودروی بهاری، نقش مهمی ‌در کنترل مشکلات این فصل دارند.

 

۵- بعضی خوراکی‌های‌ مناسب دیگر:

 

غذاهایی مانند بورانی اسفناج، بورانی شبدر و یونجه، آش شبدر و قره قروت؛ چلو گشنیز با گوشت جوجه خروس محلی(غذایی مناسب برای اطفال در این فصل، چراکه گوشت جوجه خروس لطیف و زودهضم است و فضولات کمی ‌به جای می‌گذارد).

 

نوشیدنی‌ها و رب‌های خنک و فرونشاننده‌ی گرما مانند شربت ریواس، شربت زرشك، شربت آبغوره، شربت آب لیمو، شربت رب انار، سکنجبین، کاهو سکنجبین، سوپ جو، ماءالشعیر طبی، آب گیاهان و سبزی‌های صحرایی بهاری به ویژه‌اگر مخلوطی از چند تای آنها باشد.

حبوبات با طبع خنک مانند ماش، نخود فرنگی و جو. آب ماست و آب دوغ برای افراد بسیار گرم مزاج. عرق‌های گیاهی مثل عرق بید، عرق خطمی، عرق خطمی، مخلوط مساوی عرق‌های شاه تره وکاسنی؛ حتی می‌توان از این عرقیات، در این فصل به جای آب آشامیدنی استفاده کرد.