هر میخکی دارو نیست!

هر میخکی دارو نیست!

در همه‌‌ی زبان‌های دنیا در مورد برخی نام‌های گیاهی تشابهاتی دیده می‌شود که گاهی گیاهان کاملا متفاوت از لحاظ ریخت‌شناسی، سیستماتیک و ترکیبات شیمیایی با یک نام یا نام‌هایی بسیار مشابه خوانده می‌شوند. زبان فارسی نیز از این قاعده مستثنی نیست. در این مقاله سعی شده انواع گونه‌های گیاهی که به آنها نام میخک گفته می‌شود به صورت اجمالی مورد بررسی قرار گیرند و تنها گونه‌ی دارویی و اصلی میخک با شرح و توضیحات آورده شود.

 

الف- میخک (درختی – دارویی)

 

شرح گیاه در کتب قدیم طب سنتی:

«به فارسی میخک نامند.ثمر درختی است.درخت آن شبیه به درخت کنار و شاخه‌های آن باریک و بلند مانند شاخه‌های یاسمین و بلند شده باز به سوی زمین میل کرده و برگ آن شبیه به برگ انار و از آن  بزرگ‌تر و ثمر آن که قرنفل است باریک بلند از بند انگشتی کوتاه‌تر و اندک پهن و سر آن مشرف و بر سر آن قبه به شکل حباب و چون خشک گشت در بسته‌ها که می‌آورند به سبب سودن با هم اکثر قبۀ آن جدا می‌گردد و آن را نر و ماده می‌باشد. نر آن بزرگ‌تر و اغبر و کم رنگ و کم بو و کم طعم‌تر از ماده و مادۀ آن کوچک‌تر و در صفات مذکوره اقوی و بهتر و مستعمل مادۀ تازۀ خوشبوی قوی‌الرائحه تند طعم مایل به شیرینی تیره رنگ بالیدۀ آن است که جویدن و کوبیدن اجزای آن تمام خوب نرم گردد و خشبیت نداشته باشد و طبیعت آن در سوم گرم و خشک است.

خواص آن: با قوت پادزهری و فرح بخشی، در فعل و انفعالات آرام بخشی و مقوی ارواح و اعضاء رئیسه داخلی و حافظ آنها جهت تقویت دماغ و ذهن و فکر و رافع سردردهای سرد و مرطوب و فلج و رعشه و ریزش آب بینی مداوم و سکته می باشد گرفتگی های بینی و سایر امراض سرد و مرطوب سوداوی سرد و عصبی نافع و سوداوی مزاجان و کسی که در مزاج او سودا غالب باشد به هر صورت اعم از نوشیدن و استنشاق و مالیدن و انفیه و ضماد آن به تنهایی یا در ترکیب با سایر ادویه مناسب نافع است. برای تقویت لثه و دندان درد سرد و رفع بدبویی دهان و خوشبویی دهان جویدن آن و سرمه کردن آن در تقویت قوه بینایی و از بین بردن پرده های نازک روی چشم(غشاوه) موثر است. خوردن آن سرفه های سرد و تنگی نفس کهنه رطوبی و خفقان سرد و ترس و وحشت و وسواس مؤثر و باعث شجاعت است. برای تسکین درد دندان در طب جدید و اشتهاآوری معروف است. معده و دستگاه هاضمه و امعا و کبد و کلیه سرد و طحال و باه و رحم را تقویت می نماید. بطور کلی گرم کننده و رافع امراض حاصله از سردی و استفراغ و تهوع و باد حاصل از غذای لزج غلیظ و استسقاء لحمی و قطره قطره شدن ادرار و سستی آن و علل بلغمی و سواوی و کولیت روده رطوبی و امراض سرد رحم شرباً و فرزجاً موثر و معالج میباشد. نیم درم آن با شیر تازه دوشیده به شرط مداومت به غایت محرک باه است. برای کلیه و امعاء در بعضی موارد مضر و مصلح آن صمغ عربی است.

افعال و خواص: با قوت تریاقیت و تفریح، مقوی ارواح و اعضای رییسه باطنیه و حافظ آنها جهت تقویت دماغ و ذهن و فکر و رفع صداع بارد رطب و فالج و لقوه و نزلات متوالیه و سکته و تفتیح سدد دماغی و سایر امراض بارده رطبه سوداویه دماغیه و عصبانیه نافع و سوداوی مزاجان و کسی که در مزاج او سودا غالب باشد شرباً و سعوطاً و نفوخاً و طلاءً و ضماداً به تنهایی و یا با ادویه مناسبه و جهت تقویت لثه و درد دندان بارد و رفع بدبویی دهان و باعث طیب نکهت مضغاً و اکتحال آن جهت تقویت باصره و رفع سبل و غشاوه و نیز خوردن آن جهت امراض مذکوره عین، جهت سرفه بارد رطب و ضیق النفس کهنه رطوبی و خفقان بارد و وحشت و خوف و وسواس و مورث شجاعت آشامیدن آن، مقوی معده و قوت هاضمه و امعا و کبد و گرده بارده و طحال و باه و رحم و مسخن و رافع امراض بارده اعضای مذکوره و قی و غثیان و فواق و جشا و از بین رفتن بادهای غلیظه حاصله از اغذیه لزجه غلیظه و استسقای لحمی و تقطیر البول و سلس آن و علل بلغمی و سوداوی و زلق الامعاء رطوبی و امراض بارده رحم شرباً و فرزجتاً.»

 

 

 

گیاه‌شناسی:

درختی همیشه سبز است با نام علمی Syzygium aromaticum  و از خانواده‌ی مورد(Myrtaceae)، برگ‌ها معطر، ساده، متقابل و چرمی، گل‌ها کوچک سفید و بدون دم‌گل و ریزان، میوه‌ شفت گوشتی به رنگ صورتی تیره و کروی.

پراکندگی:

منشا اصلی این گیاه اندونزی و فیلیپین است و در کشورهای مختلف با آب و هوای استوایی مانند تانزانیا، ماداگاسکار و برزیل کشت می‌شود. این گیاه نیازمند شرایط اقلیمی گرم و مرطوب استوایی است و به‌ خاطر همین در ایران کشت نشده است.تمام محصولات مربوط به این گیاه اعم از روغن و غنچه‌ها وارداتی هستند.

بخش‌های مورد استفاده:

در این گیاه قسمت اصلی غنچه‌ها هستند که باید قبل از شکوفا شدن چیده و خشک شوند.این غنچه‌های بسیار معطر پس از خشک شدن شبیه میخ‌های کوچک‌ زنگ‌زده (قهوه‌ای رنگ) هستند و از این‌رو به آنها میخک گفته می‌شود.

ترکیبات دارویی:

مهم‌ترین ترکیبات دارویی این گیاه اوژنول، استیل اوژنول، بتاکاروفیلین، وانیلین، بیکومین و اوژنین است.

طبع گیاه:

بسیار گرم و خشک.

کاربرد درمانی:

برطرف کننده‌ی درد دندان (یک قطره اسانس یا روغن آن روی دندان ریخته شود).

ضد گوش درد (یک قطره از اسانس یا روغن آن در گوش چکانده شود).

برای تقویت حافظه مفید است (به صورت دمنوش).

برطرف کننده  سردرد (مخلوط با نمک بر پیشانی گذارده شود).

تقویت کننده اعصاب (به صورت دمنوش).

تنگی نفس را کاهش می‌دهد (به صورت رایحه درمانی).

کمک‌کننده به درمان بیماری وسواس (به صورت دمنوش یا به عنوان ادویه‌ی غذای روزانه).

تقویت‌کننده فعالیت گوارشی و درد معده (به صورت دمنوش یا به عنوان ادویه‌ی غذای روزانه).

دارای تاثیر بی‌حس کنندگی موضعی (اسانس یا روغن آن روی محل ریخته شود).

ضد تهوع (به صورت دمنوش).

ضد سکسکه (به صورت دمنوش).

ضد نفخ (به صورت دمنوش بعد از غذا یا به عنوان ادویه‌ی غذا مصرف شود).

تقویت کننده‌ی کبد و کلیه (به صورت دمنوش).

اشتها آور است (به صورت دمنوش بعد از غذا یا به عنوان ادویه‌ی غذا مصرف شود).

درمان کننده‌ی درد و گرفتگی عضلات (به صورت موضعی از روغن گیاه در محل استفاده شود).

برای تقویت نیروی جنسی سرد مزاجان مفید است (به صورت دمنوش یا مخلوط با شیر).

برطرف کننده‌ی گل مژه (به صورت موضعی از روغن آن استفاده شود).

درمان عقرب گزیدگی (به صورت دمنوش با عسل مصرف شود).

ضد انگل‌های گوارشی (به صورت دمنوش).

درمان اسهال (به‌صورت جوشانده‌ی دم‌کشیده از چوب میخک استفاده شود).

پیشگیری کننده از سرطان (به‌صورت دمنوش مصرف شود).

افزایش دهنده گردش خون (به‌صورت دمنوش مصرف شود).

موارد احتیاط و منع مصرف:

مصرف زیاد آن برای گرم‌مزاجان مناسب نیست و ممکن است باعث ناراحتی کلیه و روده‌ها شود و بهتر است با صمغ عربی مخلوط شده و مصرف شود.

 

 

ب- میخک (علفی- زینتی)

این گیاه از گروه گیاهان زینتی علفی و از خانواده Caryophyllaceae است. دو جنس مشهورتر این خانواده که به نام میخک گفته می‌شوند یکیSilene  (تصویر ۳) و دیگری Dianthus (تصویر ۴) است که اولی را میخک وحشی و دومی را قرنفل نیز می‌نامند.وجه تسمیه‌ی قرنفل از لغت “کَرَن‌پهول” از زبان هندی و به معنای «گل گوش» است که عربی‌ شده آن به شکل قرنفل درآمده‌ است. کرن در هندی به معنای گوش و پهول به معنای گل است. زنان اهل هند آن را در سوراخ گوشواره در گوش می‌کردند تا بسته نشود.

َقرَنفُل (Dianthus) گیاهی است علفی از جنس میخک‌‌ها با گل‌های کوچک، مخملی با پنج گلبرگ در نوع کم‌پَر و به رنگ‌های صورتی، سفید، قرمز، بنفش و مخلوط سفید و قرمز دارد که به تعداد زیاد در یک گل‌آذین چترمانند با هم مجتمع می‌شوند. همچنین واریته‌های اصلاح نژاد شده از بعضی گونه‌های این جنس به عنوان گل‌های تک شاخه در گل‌فروشی‌ها به فروش می‌رسد.

این جنس دارای گونه‌های مختلف زینتی است و گزارش رسمی مبنی بر استفاده‌ی دارویی از آن در منابع وجود ندارد.به دلیل تشابه اسمی این نوع میخک و رواج کشت آن به عنوان گیاه زینتی در کشور، متاسفانه دیده می‌شود که در بسیاری از سایت‌های اینترنتی مرتبط با گیاه درمانی و طب سنتی تصویر این گیاه به‌جای گونه‌ی دارویی به نمایش گذاشته می‌شود که جا دارد نسبت به اصلاح این مورد اقدام شود.

علاوه‌براین گونه‌ی زینتی،گونه‌های درختچه‌ای زینتی نیز به‌صورت وارداتی و کشت شده در کشور وجود دارد که آنها را نیز با نام میخک یا میخک هندی می‌شناسند که از لحاظ گیاه‌شناسی هم با میخک درختی دارویی و هم با میخک علفی زینتی کاملا متفاوتند.

پ- میخک (درختی – زینتی)

با نام علمی Daphne odora  (تصویر ۵ و ۶) از خانواده Thymelaceae که به فارسی به آن میخک هندی نیز گفته می‌شود، درختی زینتی با برگ‌های همیشه‌سبز چرمی، گل‌ها‌ی سفید رنگ با حاشیه‌ی ارغوانی کمرنگ و میوه‌هایی به رنگ قرمز درخشان.

در منابع رسمی در مورد استفاده‌ی دارویی از این گیاه ذکری نشده است. اما گونه‌ای دیگر از این گیاه با نام فارسی مازریون و نام علمی Daphne mezereum  در ایران وجود دارد که از آن به عنوان مسهل، مدر، معرق  وضد‌رماتسیم استفاده می‌شود (این گیاه سمی است وهنگام استفاده از آن باید با احتیاط صورت پذیرد).

ت- میخک (درختچه‌ای- زینتی)

با نام علمی Pittosporum tobira (تصویر ۸ و ۷) از خانواد‌ه‌ی Pittosporaceae درختچه‌ای همیشه‌سبز با برگ‌های بیضی و چرمی و گل‌هایی سفیدرنگ در گل‌آذینی خوشه‌ای و معطر و میوه از نوع کپسول.این گیاه را گاهی به نام میخک هندی و گاهی به نام میخک ژاپنی می‌خوانند و استفاده‌ی دارویی از آن در منابع رسمی ذکر نشده است.

از آنجا که شناسایی گیاهان در بسیاری از موارد کار دشواری است در فرهنگ لغت عامه‌ی مردم دنیا در مورد برخی گیاهان کاملا متفاوت، بعضا نام‌های مشابه و حتی کاملا یکسان به‌کار برده می‌شود.این مسئله به خودی‌ خود مشکل‌ساز نیست،اما هنگامی که مسئله‌ی استفاده‌ی دارویی از یک گیاه مطرح باشد لزوم شناخت دقیق آن و پرهیز از استفاده‌ی نام‌های مشابه کاملا ضروری است؛چراکه اشتباه در این موارد ممکن است منجر به آسیب دیدن سلامتی افراد شود و یا حتی جان آنها را در معرض خطر قرار دهد.

 

 

دکتر امیرعباس مینایی فر، استادیار گروه زیست شناسی، دانشگاه پیام نور، تهران