بیماری‌‌های پاییزه‌ و چند و چون‌‌های آن

بیماری‌‌های پاییزه‌ و چند و چون‌‌های آن

دکترحمیدالله افراسیابیان؛متخصص طب سنتی

در طب سنتی بروز و شیوع بیماری‌‌ها، ارتباطی وثیق با طبیعت دارد. زیرا طب سنتی‌ایرانی طبی کل‌نگر است و آدمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تحت تاثیر تغییرات محیطی قرار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیرد. طبیعت مانند انسان دارای مزاج است. مزاج‌‌های چهارگانه‌‌ی فصول، روندی منظم و تکرار شونده است. پیش از‌اینکه وارد بحث بیماری‌‌های پاییزه شویم لازم است نگاهی به موضوع حلقه‌ی حیات داشته باشیم.

حلقه‌ی حیات
هرآنچه که در‌این لحظات برای مطالعه پیش روی دارید، نگاهی تازه به زندگی است و آن راز‌هایی از تفاوت بین انسان‌‌ها را برای شما بازگو می‌‌کند.
در ابتدا یادآور می‌‌شوم که لحظات شبانه روز بسیار با هم تفاوت دارند و هرلحظه‌ای ارزش ویژه‌ی خود را دارد.
اینجانب راز سالم بودن و شاد زیستن، طول عمر و موفقیت در زندگی را به‌عنوان حلقه‌ی حیات مطرح می‌‌کنیم. بجاست گفته شود که من فارغ التحصیل دانشکده‌ی پزشکی و دستیار دکترای تخصصی طب طبیعی هستم و پس از سال‌‌ها مطالعه و تحقیق به حقیقتی به نام حلقه‌ی حیات ، دست یافته‌ام. توصیه می‌‌کنم تا پایان مطالعه‌ی‌این پژوهش از هرپیش‌داوری خودداری کنید.
آیا تا به‌حال به تفاوت بین انسان‌‌ها توجه کرد‌ه‌اید، اصولا زیبایی زندگی در‌این تفاوت‌‌هاست ، تا تاریکی نباشد ، ما نور را درک نخواهیم کرد . تا پیری نباشد شور و نشاط جوانی را نخواهیم فهمید. تفاوت آدمیان موجب جذابیت زندگی است و گاهی اختلاف‌‌ها، رنج آور و ناپسند است. اما، ابتدا به اختلاف‌‌های طبیعی آدمیان و تفاوت لحظه‌‌های شبانه‌روز می‌‌پردازیم.‌آیا تا به‌حال از خود‌این سوال بدیهی را پرسید‌ه‌اید که چرا روز پر از نور و نشاط و شب پر از آرامش و راز است؛ محیط زندگی ما انسان‌‌ها نیز جزئی از طبیعت است، همچنان‌که ما هستیم و با‌این محیط در ارتباط و تعامل می‌‌باشیم. همسایه‌ی ما دو بچه‌ی دو قلو داشت که در یک خانواده بر سر یک سفره با پدر و مادر خود غذایی یکسان خورده بودند، در یک مدرسه و در یک محیط یکسان رشد کرده بودند، اما بسیار با هم تفاوت داشتند؛یکی خیلی شلوغ و پر سرو صدا بود، در محیط مدرسه همیشه دعوا به‌پا می‌‌کرد، باهوش بود، در کلاس آرام و قرار نداشت و اغلب کتک می‌‌خورد درحالی‌که پسر دیگر خیلی آرام بود ، نمره‌‌هایش از برادر شلوغش کمتر بود، با کسی درگیر نمی‌‌شد و در کلاس خیلی ساکت و آرام می‌نشست. از آن زمان در ذهنم ‌این سؤال شکل گرفت که چرا‌این‌‌ها‌ اینقدر متفاوتند ، مگر از یک پدر و مادر نیستند، مگر در یک محیط رشد نکرد‌ه‌اند؟ مگر محیط اجتماعی آن‌ها یکسان نیست؟
زمانی که دانشجوی پزشکی شدم همچنان‌این سؤال‌‌ها به ذهنم خطور می‌‌کرد ، چرا برای یک بیماری که در دو نفر بروز می‌‌کند یک دارو می‌‌دهیم در شرایط یکسان باز هم واکنش بدنی آن‌ها خیلی متفاوت است. در دو نفر که درد زانوی ناشی از آرتروز دارند و هر دو در یک سن و سالند و هر دو از یک جنس می‌باشند ، آرتروز آن‌ها هم مانند هم است ،اما به دارو‌های ضد درد پاسخ بسیار متفاوت نشان می‌‌دهند؛ یکی کاملا دردش آرام می‌‌گیرد و دیگری با دو برابر همان مقدار دارو همچنان درد دارد. با اتمام رشته‌ی پزشکی زمانی که در محیط بیمارستان و مطب با بیماران و مراجعه‌کنندگان مواجه می‌‌شدم و تفاوت‌‌های انسان‌‌ها را می‌‌دیدم، اطمینان یافتم که باید جوابی برای سوال‌‌هایم وجود داشته باشد. تعدادی از بیماران با وزن کم مراجعه می‌‌کردند و خواهش می‌‌کردند که کمک کنیم مقداری وزن بگیرند، به آن‌ها توصیه می‌‌کردیم که بر اساس مصرف کالری و رژیم غذایی و کم کردن تحرک و افزایش خواب عمل کنند ، باز هم چاق نمی‌‌شدند، تمامی‌آزمایش‌‌های خون و هورمون را به‌عمل می‌‌آوردیم .هیچ مشکلی در خون ، تیروئید یا سایر هورمون‌‌ها دیده نمی‌‌شد، مشکل کجاست ؟
تعدادی برای رژیم چاقی به ‌ما مراجعه می‌‌کردند. آن‌ها علیرغم رعایت بسیاری از دستورات غذایی هنوز بسیار کند به رژیم غذایی و دستورات پزشک پاسخ می‌‌دهند ،خیلی دیر لاغر می‌‌شوند. بعضی می‌‌گویند اصولا‌ ما خانوادگی همینطور درشت هیکل و چاقیم. تمام افراد خانواد‌ه‌ام چاقند ، من به دوستم حسودی می‌‌کنم. او هر چه می‌‌خواهد می‌‌خورد، ولی همچنان خوش هیکل است، اما من با کمترین ناپرهیزی چاق می‌‌شوم، آزمایش‌‌های خون و هورمون و سایر تحقیقات مربوطه نیز طبیعی است. شما بسیاری از‌این تفاوت‌ها را در زندگی خود تجربه کرده‌اید: در یک عصر سرد پائیزی هنگامی‌که در خیابان به دنبال کاری با عجله گام برمی‌دارید، لحظاتی را صرف کنید که به پوشش مردم نگاه کنید بعضی‌ها فقط با یک پیراهن بیرون آمده‌اند ، انگار هوا بهاری است، هیچ سردی و مشکلی احساس نمی‌کنند، عده‌ای با کلاه و ژاکت و پالتو و شال، طوری خود را پیچیده‌اند تصور می‌کنی در یخ‌های سیبری هستند، در یک اتاق معمولی در شب‌های زمستان هستند کسانی که اصلاً یک پتو هم روی خود نمی‌کشند اما تعدادی حتی با لباس گرم و زیر لحاف احساس سرما می‌کنند،‌این‌ها آزمایش خون ، هورمون ، تیروئید سالم و طبیعی دارند.

تفاوت‌این افراد در چیست؟
در یک میهمانی شلوغ به انواع میوه‌ها دقت کنید ، کسانی هستند که با خوردن یک خیار دل درد می‌گیرند ولی کسانی هستند که حتی نیم کیلو خیار هم می‌خورند و کاملا سرحالند، می‌گویند خیار نخورید، سردی می‌کنید. تعدادی با چهار یا پنج ساعت خواب احساس راحتی می‌کنند خوابشان سبک است  ونیز کسانی هستند که با ۸ ساعت خواب هم راضی نمی‌شوند. تمامی‌آزمایشات در‌این افراد نیز در حد طبیعی است و در پزشکی جوابی قاطع برای‌این تفاوت‌ها نیست. پس از آنکه وارد رشته‌ی تخصص طب طبیعی شدم. جواب‌این اختلاف‌ها را درک کردم ، جواب اختلاف‌این انسان‌ها در طبیعت یا مزاج آن‌هاست.
در یک دید کلی مزاج یا طبیعت انسان‌ها ۵ نوع است : البته می‌خوام عجله نکنید.‌این ۵ گروه انسانی مقدمه‌ی بحث ما در حلقه‌ی حیات هستند و به مسأله‌ی اصلی پس از توصیف‌این ۵ گروه می‌رسیم.
گروه اول دموی‌ها هستند:
مزاج دموی‌ها، گرم و تر است ، اصولا دموی‌ها افرادی درشت هیکل و عضلانی هستند. لپ‌هایشان معمولا قرمز و گل‌انداخته است، مفاصل شانه و‌اندام فوقانی و تحتانی مانند آرنج، مچ دست ، زانو، و مچ پا در آن‌ها واضح و برجسته است. سفیدی چشم‌هایشان نیر معمولا تمایل به رنگ قرمز دارد، مو‌های آن‌ها پر پشت و سیاه رنگ اما نرم است و معمولاً در میانسالی تاس می‌شوند. رگ‌های دست و پا و گاهی ناحیه گردن آن‌ها برجسته و واضح است‌این افراد در لمس ناحیه ساعد و عضلات بدن ، بدنی گرم و معمولا نرم دارند و گاهی احتمال دارد با تعریق زیاد در بدنشان مواجه شویم. بسیار خوش اشتها و علاقمند به غذا هستند و هضم خوبی دارند و کمتر دچار یبوست می‌شوند. خواب عمیق و طولانی دارند. محکم راه می‌روند و صدایشان رساست و گاهی معمولی و گاهی سریع تکلم می‌کند از هوش و حافظه‌ی خوبی برخوردارند و معمولا نقش رهبری و مدیریت قوی دارند. تمایل جنسی آن‌ها مداوم و قدرت جنسی همواره بالائی دارند . از محیط گرم و مرطوب بیزارند و با فصل بهار میانه خوبی ندارند. تحمل دموی‌ها نسبت به افراد صفراوی بیشتر است، در عکس العمل نسبت به رفتار‌های خارجی صبورند، اما اگر خشمگین شوند واکنش‌های آن‌ها گاهی خطرناک و غیر قابل کنترل می‌شود.
گروه دوم صفراوی‌ها هستند:
صفراوی‌ها افرادی لاغر اما استخوان‌بندی درشت دارند ، عضلات بدن آن‌ها محکم و قوی است هر چند خیلی برجسته و بزرگ نیست، تیغه بینی و غضروف تیروئید و مفاصل بدن در آن‌ها برجسته است رنگ موی آن‌ها جوگندمی‌و گاهی مجعد است اما زود هم سرشان تاس می‌شود.
رگ‌های بدن به‌خصوص در روی دست و پا و ناحیه گردن بزرگ و مشخص است و اگر دست آن‌ها را لمس کنی گرم است. قدرت‌هاضمه‌ی آن‌ها خوب است ، اشتهای نسبتا خوبی دارند اما استعداد یبوست به علت گرمی‌و خشکی مزاج در آن‌ها زیاد است ، صفراوی‌ها سریع راه می‌روند ، سریع حرف می‌زنند و به محرک‌های خارجی خیلی سریع واکنش نشان می‌دهند ، در نتیجه خیلی زود عصبانی می‌شوند و خیلی زود هم پشیمان خواهند شد. خوابشان کم و سبک است. ضریب هوشی و حافظه‌ی خوبی دارند و افرادی اجتماعی و گرم و معمولا شلوغ هستند و اصطلاحا برون‌گرا هستند، ریسک پذیرند و شجاعانه اقدام می‌کنند. قدرت جنسی بالا دارند اما نه همیشه بلکه کم و زیاد می‌شود و محیط گرم و مخصوصا گرم و خشک را نمی‌توانند تحمل کنند و از تابستان بیزارند. صفراوی‌ها عجولند. بنابراین بسیار زود دچار استرس می‌شوند. به علت استعداد به استرس، بیماری‌های صفرایی در‌این گروه بیشتر از سایر افراد جامعه است. اگر شرایط خارج وفق مرادشان نباشد به‌سرعت دچار حالت عصبی و گاهی پرخاشگری می‌شوند. بنابراین از نظر برخورد‌های اجتماعی آسیب پذیرند و احتمال دارد تمایل به رفتار‌های ضد اجتماعی در آن‌ها زیاد باشد.
گروه سوم سوداوی‌ها هستند
سوداوی‌ها مزاج سرد و خشک دارند.بدنشان لاغر و رنگ پوست آن‌ها مایل به سبزه یا حالت تیرگی است هرچند تعداد قابل توجهی از خانم‌های سوداوی پوست سفید دارند. مشخصه‌ی مهم هیکل سوداوی کشیدگی استخوان است. استخوان‌های سوداوی‌ها کشیده و مینیاتوری است. برجستگی بینی و غضروف حنجره در آن‌ها واضح است. موی بدنشان از همان دوران نوزادی زیاد است ، سر پر مو با مو‌های معمولا متمایل به جو گندمی‌داشته و زود سفید می‌شود. اصولاً سفید شدن مو‌ها نشانه سردی است و امکان دارد در هر مزاجی اتفاق بیفتد .رگ‌های بدن چندان واضح نیست. اشتهای آن‌ها متوسط وگاهی کم است، به غذا چندان اهمیت نمی‌دهند. در لمس، بدن آن‌ها سفت است. استعداد به یبوست دارند. آرام و با طمانینه راه می‌روند و سنجیده حرف می‌زنند و بر روی حرف خود فکر می‌کنند. نسبت به رفتار‌های خارجی زود واکنش نشان نمی‌دهند ،اما در دل کینه جمع می‌کنند .خوابشان متوسط است از موارد حفظی خوششان نمی‌آید. به مسائل فنی و ریاضی و قضاوت علاقه دارند. از نظر اجتماعی کم جوش و منزوی هستند و اغلب مردم فکر می‌کنند که بداخلاقند. از هوای سرد و خشک و فصل پاییز گریزانند. سوداوی‌ها بیشتر احتمال ابتلا به بیماری‌های عصبی و روانی را نسبت به سایر گرو‌های مزاجی دارند و در فصل پاییز شیوع‌این بیماری‌ها به خصوص انواع وسواس بیشتر می‌شود. تمایل جنسی سوداوی‌ها پایین است اما توان جنسی متغیر دارند.
گروه چهارم بلغمی‌‌ها هستند
بلغمی‌‌ها را با ویژگی‌های بسیار واضحی که هیکل چاق و پوست سفید دارند می‌توانید تشخیص دهید.در‌این افراد با وجود آنکه تنومند و درشت هیکل هستند مفاصلشان واضح نیست و بدن آن‌ها به‌صورت سراسری چاق و درشت است .معمولا موی نرم و کم پشت و بور دارند و مو‌ها سریع رشد نمی‌کنند و لخت هستند، رگ‌های بدن در آن‌ها برجسته نیست، اما گاهی آنقدر پوست سفید است که رگ‌ها را می‌توان از زیر پوست دید، اما رگ‌ها باریک هستند. درعمل معمولا بدنی نرم و سرد دارند، از لحاظ گوارشی اشتهای چندان خوبی ندارند اما بسیار استعداد چاق شدن دارند و به قول خودشان آب هم بخورند چاق می‌شوند. مزاج آن‌ها طوری است که دربرابر لاغری مقاومند و چربی در بدنشان انباشته می‌شود، آرام حرف می‌زنند، آرام راه می‌روند و واکنش آن‌ها به رفتار مردم مسالمت آمیز و صلح جویانه است به همین علت بیشتر مردم آن‌ها را دوست دارند. خوابشان طولانی و کسالت آور است. از کمی‌حافظه شکایت دارند و از نظر روابط اجتماعی چندان گرم نیستند. از نظر جنسی توان و تمایل جنسی پایینی دارند واز هوای سرد و از سرما و رطوبت گریزانند. بلغمی‌‌ها دور‌اندیش هستند.
گروه پنجم
انسان‌هایی هستند که مزاج معتدل دارند و تمامی‌ویژگی‌هایی که برشمردیم حالت میانه یا متعادل دارند که به نظر می‌رسد بهترین حالت ممکن است. آن‌ها در تمام ساعات شبانه روز سال‌های عمر و فصول از‌این الگوی چهارگانه طبعیت پیروی می‌کنند.
فصل بهار فصل دموی است یعنی گرم و تر و به گفته‌ی تعدادی از حکما معتدل ، فصل تابستان صفراوی است گرم و خشک و فصل پاییز سوداوی است سردوخشک و زمستان بلغمی‌است سرد و تر .سی سال اول عمر انسان‌ها بهاری است (گرم و تر) و از سی تا چهل سالگی تابستانی است (گرم و خشک) و از چهل تا شصت، پاییزی است (سردوخشک) و از شصت به بعد زمستانی است (سرد و تر).‌این‌ها ویژگی و نکته‌ی خاص خود را دارند .
ساعات شبانه روز زندگی ما نیز هم‌ن طور است. از زمان طلوع خورشید تا ظهر طبیعت اطراف ما گرم و تر است و طبیعت دموی است؛ زیرا در طول شب رطوبت افزایش یافته با طلوع خورشید گرما شروع می‌شود. حدود ساعت ۱۰صبح دموی بودن شبانه روز به حداکثر می‌رسد و حدود ساعت ۱۲ تا ۱ بعدازظهر که گرما تقریبا رطوبت محیط را گرفته است و خشک شده و آفتاب در وسط آسمان است گرمی‌و خشکی یعنی مزاج صفراوی شبانه روز شروع می‌شود .تا نزدیکی غروب هوا سرد می‌شود و به علت تابش آفتاب محیط خشک شده حالا سردوخشک شروع می‌شود.
حلقه‌ی حیات ، روشی برای برنامه‌ریزی زندگی بر اساس مزاج انسان‌ها است، اگر افراد طبیعت خود را بشناسند می‌توانند بهترین استفاده را از ساعات شبانه روز ببرند. ما باید به چرخه طبیعی حیات احترام بگذاریم و بر موج آن سوار شویم .‌ایستادن در مقابل سیکل‌های طبیعی نیرو‌های ما را به هدر می‌دهد و موجب بیماری می‌شوند ، هنگامی‌که خورشید غروب می‌کند طبیعت ساکن می‌شود ، همه‌ی موجودات آرام می‌گیرند ،فضا سنگین و آرام بخش می‌شود ، پرندگان به خواب می‌روند، رطوبت هوا افزایش می‌یابد، به علت نبودن خورشید سردی غالب می‌شود. سردی و رطوبت طبیعت بلغمی‌است و طبیعت سیستم مغزواعصاب نیز بلغمی‌است؛ پس مغز تمایل به استراحت وخواب دارد و بهترین ساعات رازونیاز و عبادت است .خواب در فاصله‌ی ساعت نه شب تا چهار صبح تا کمی‌قبل از طلوع خورشید به‌نظر می‌رسد بسیار مناسب باشد. البته هر مزاجی ساعات خواب خاص خود را دارد؛ صفراوی‌ها کم‌تر می‌خوابند و بلغمی‌‌ها بیشتر. با بیرون آمدن خورشید فعالیت‌ها آغاز می‌شود. اولین ساعات صبح بهترین ساعات خوردن صبحانه است، غذایی متناسب که بتواند فعالیت فرد را تا ظهر تامین کند، باتوجه به ساعات بیداری افراد که ابتدا صفراوی‌ها سپس سوداوی‌ها سپس دموی‌ها و آخر بلغمی‌‌هاست ،ساعت صبحانه متفاوت است، هرمزاجی در ساعات مزاجی خود در شبانه روز بیشتر در معرض آسیب قرار می‌گیرد. از ساعات طلوع خورشید تا ظهر هوا و محیط دموی است رطوبت شب باقی مانده و آفتاب و حرارت بروز کرده است ، دموی‌ها که متعد بیماری‌های فشارخون و مشکلات قلبی و عروقی هستند، دراین ساعات بیشتر در معرض خطر هستند در حداکثر ساعت دم که حدود ده صبح است بیشترین آمار سکته‌های قلبی را داریم .پس دموی‌ها باید از فعالیت بدنی و تنش جسمی‌و روحی دراین ساعات پرهیز کنند. قدرت تمرکز در‌این ساعت‌ها برای‌این گروه کم‌تر است درحالیکه سوداوی‌ها دراین ساعات بهترین بازده را دارند، فعالیت بدنی و ذهنی آن‌ها مثمر ثمر است. از زمانی که آفتاب به وسط آسمان می‌رسد زمان صفراوی‌ها آغاز می‌شود. اصولا زمانی که گرما به نیمه روز رسیده و هنوز در تشدید نیست زمان مناسب یک نهار سبک است.غذای سنگین آن‌هم در دموی و صفراوی‌ها می‌تواند بسیار مضر باشد. صفراوی‌ها  که در فاصله‌ی ساعت یک بعدازظهر تا نزدیک غروب دروضع مزاجی خود هستند حتما باید از فعالیت جسمی‌پرهیز کنند. اختلال‌های تیروئیدی، میگرن، سردرد‌ها، خارش خشکی پوست و درد مفاصل امکان دارد در‌این ساعت‌ها دراین مزاج تشدید شود. تمرکز فکری صفراوی‌ها دراین ساعت کم است اما در ساعات شب به حداکثر خود می‌رسد. برنامه‌ریزی غذایی، ورزشی و تحصیلی باید در هر مزاج در زمان مزاج مقابل انجام شود. شاید شنیده‌اید که درهنگام غروب آدمی‌دچار دل‌گرفتگی و غم می‌شود؛ چون ساعات غروب ساعات سوداوی‌هاست و سودا در آدمی‌ بالا می‌رود. در سوداوی‌ها ، حالت‌های بیقراری و وسواس و گوشه‌گیری بیشتر می‌شود. دراین ساعت‌ها افراد سوداوی کم اشتها هستند و قدرت تمرکز و توانایی فعالیت جسمی‌شدید را ندارند که باید به روز موکول شود. شب زمان بلغمی‌‌هاست. اختلال حافظه، اختلال خواب، آسم، التهاب‌های مفصلی و سینوزیت امکان دارد دراین قشر بیشتر شود. اشتها کم می‌شود، بدن سست می‌گردد و قدرت تمرکز ندارند. پس اگر برای‌این ساعت‌ها برنامه‌ریزی کرده باشند نتیجه‌ای نخواهند گرفت. بهترین ساعت‌ها برای برنامه ریزی تحصیلی، تغذیه‌ی خوب و فعالیت بدنی در بلغمی‌‌ها بعدازظهر است .می‌بینید که چرخه‌ی حیات و تغییرات مزاجی آن در گرو‌های مزاجی بسیار حائز اهمیت است. حتی تغییرات احساس در آن‌ها به وقوع می‌پیوندند.

پاییز و ویژگی‌های آن

در بحث حلقه‌ی حیات بیان شد که فصل پاییز، مزاج سرد و خشک دارد.

به هر صورت در هنگام فصل پاییز، ویژگی‌‌های مزاجی یا بیماری‌‌های سرد و خشک، مجال بروز و شیوع پیدا می‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند.

در طب مدرن بحثی به نام اپیدیمولوژی بیماری‌‌ها مطرح شده است.در اپیدیمولوژی درباره‌ی همه‌گیرشناسی یا شیوع بیماری‌‌ها در اماکن یا جغرافیای خاص در کره‌ی زمین‌‌‌‌‌‌‌‌ بحث می‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود. همچنین به شرایط زمانی و عوامل تسهیل انتقال بیماری اشاره می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رود. بحث مزاج شناسی فصلی به نوعی، نگاهی اپیدیمولوژیک به بیماری‌‌ها دارد.

در‌این مقاله‌ی کوتاه ما به مقطع سنی کودکان و نوجوانان و بیماری‌‌ها یا تغییرات فصلی پاییز می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌پردازیم. در حقیقت دو نظرگاه در‌این مقاله مطرح است.

نظرگاه اول پیشگیرانه است و بیان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند که چگونه خود را برای مقابله با بیماری و حفظ سلامتی کودکان و نوجوانان در فصل پاییز آماده سازیم.

نظرگاه دوم ما نکات تغذیه‌‌ای و سبک زندگی یا Life Style در فصل پاییز است.‌ایده‌ی سبک زندگی در طب سنتی‌ایران بسیار مهم است و به نام حفظه الصحه یعنی نگهداشت سلامتی و با عنوان عوامل شش‌گانه‌ی سلامت یا سته‌ی ضروریه نیز نامیده می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود.

سه گروه ویژه از بیماری‌‌ها در فصل پاییز در گروه سنی کودک و نوجوان، بیشتر جلب نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند:

  • اول بیماری‌‌هایی که با علایم حساسیتی یا آلرژیک بروز می‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند.
  • دوم افزایش شیوع سرماخوردگی‌‌ها که با تورم گلو و مجاری تنفسی همراه است.
  • سوم بیماری‌‌های روحی روانی که با انواع اختلال روحی و رفتاری بروز می‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند.

از نظرگاه طب سنتی‌ایران به علت مزاج خشک‌این فصل، استعداد بروز خشکی در بدن و به‌ویژه در پوست، بیشتر خواهد شد. احتمال دارد که‌این خشکی به صورت ضایعات پوستی خشک و خارش دهنده ظاهر شود.‌این اختلالات پوستی را امروزه اگزما می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نامند. اگزما از نظرگاه طب سنتی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند حاصل یک ریزش صفراوی یا سوداوی باشد. در پاییز ریزش‌‌های سوداوی ارجح هستند و شیوع بیشتری پیدا می‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند. استفاده از خوراکی‌‌های سوپرمارکتی مانند چیپس و پفک یا خوراکی‌‌هایی که به آن‌ها مواد نگهدارنده یا رنگ خوراکی زد‌ه‌اند و انواع فست فود‌ها و نوشابه‌‌ها، نمونه‌‌هایی از مواد سودازای مورد استفاده هستند که احتمال بروز آلرژی را در کودکان و نوجوانان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌افزاید. مشکلات پوستی مانند خشکی زیاد، ترک‌های پوستی، شوره‌ی سر و دیگر اختلالاتی نظیر آن به وضوح در فصل پاییز افزایش می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یابند.

گروه دوم بیماری‌‌ها تحریک‌‌های فصلی مجاری تنفسی به خصوص التهابات گلو و مجاری تنفسی است که با نام نزله‌ها از آن در طب سنتی نام می‌‌‌‌‌‌‌‌‌برند. زکام به‌صورت آبریزش از بینی و عطسه و سرفه نیز شدت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یابد و حمله‌های آسمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نیز در افراد مستعد بروز می‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند.‌این تئوری در طب سنتی وجود دارد که احتمال می‌‌‌‌‌‌‌‌‌رود بیماری‌‌های فصل پاییز معلول مواد زائدی ‌‌‌‌‌‌‌‌باشد که در فصل تابستان در بدن آدمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌جمع می‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود و تحلیل نرفته است.‌این مواد مبنای بیماری‌‌های فصل پاییز خواهند شد.

گروه سوم بیماری‌‌های روحی و روانی است. مشهور است که پاییز به علت سردی و خشکی، عامل بروز خلط سرد و خشک یا سوداست. سودای غیرطبیعی، خود عامل بیماری‌‌های روحی روانی خواهد بود. در‌این فصل افسردگی، وسواس و بیش فعالی کودکان و نوجوانان تشدید می‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود. در‌این افراد باید از بیداری بیش از حد، خستگی و قرار گرفتن در معرض سودازا‌ها جلوگیری کرد.

مواد غذایی غلیظ، گوشت گاو، بادمجان، چای پررنگ، سیب زمینی، کلم بروکلی، فلفل دلمه‌ای، موز‌های پرورشی، سویا، قارچ، عدس، افراط در خوردن برنج، ترشی‌‌ها، لازانیا، اسپاگتی، انواع سس، غذا‌های مانده و صنعتی، آب یخ و ماهی دودی از جمله سودازا‌ها هستند. همچنین افراط در لبنیات، خوردن قارچ و گوجه فرنگی و میوه‌‌های ترش می‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند مضر باشد.

هر آنچه که انرژی بیش از حد به بدن و کبد القاء کند سوداساز خواهد بود. وسایل الکتریکی و الکترونیکی، تلفن همراه، امواج الکترومغناطیسی و غذا‌هایی که سریع پخته یا در گرم‌کننده‌‌های سریع قرار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیرند از جمله سوداساز‌ها هستند.

حتی استرس بیش از حد در درس‌‌ها، فعالیت زیاد و کم خوابی و قرار گرفتن در معرض هوای آلوده و دود و به خصوص دود سیگار، سودای غیرطبیعی را در بدن‌ایجاد می‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند.

زیاده روی در مصرف انواع میوه‌‌ها می‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند زمینه‌ساز استعداد ابتلاء به بیماری‌‌های سوداوی باشد.

سبک زندگی در پاییز

پس از‌این مختصر در زمینه‌ی عوارض فصل پاییز، بهتر است نظری کوتاه به سبک زندگی و تغذیه در‌این فصل داشته باشیم.کارکردن دستگاه گوارش به مفهوم لینت مزاج یک نکته‌ی اساسی در فصل پاییز است. پاکسازی بدن از طریق دستگاه گوارش یک نکته‌ی مهم در حفظ سلامت دراین فصل می‌‌باشد. استفاده از نان سبوس دار، نان جو، بهره‌گیری از حبوبات می‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند در رفع یبوست و‌ایجاد لینت مزاج موثر باشد.

قهوه‌ی پررنگ چون محرک روده و عامل رفع یبوست است، یک فنجان در روز می‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند نوشیدنی مفید باشد. اگر آلو، ریواس، هلو یا زردآلو را جوشانده به آن کمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌عسل اضافه کنیم و به‌صورت یک کمپوت طبیعی استفاده شود ملین خوشمزه و مفیدی برای کودکان و نوجوانان است.

اضافه کردن شیر و ترنجبین به آش‌‌ها به‌خصوص سوپ مرغ، یک غذای مفید و ملین است.( به نسبت یک لیوان شیر و یک قاشق ترنجبین به یک لیتر آش).

در حالت‌‌های یبوست شدید یا بیماری‌‌های پیچیده‌تر لازم است با پزشک مشاوره بشود.

نکته‌ی دوم غذا‌های مفید و ضروری در فصل پاییز است. همانطور که قبلا اشاره شد مزاج پاییز سرد و خشک است. به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد غذای دارای مزاج مقابل آن یعنی غذای گرم و تر برای‌این فصل بسیار مفید واقع شود. منظور از غذا در‌اینجا انواع خوراکی‌‌هاست. در میوه‌‌ها: خربزه و طالبی، در مغز‌ها: بادام شیرین و بادام زمینی، در ادویه‌ها: گل گاوزبان، در گوشت‌‌ها: گوشت گوسفند، مرغ محلی، میگو و پاچه‌ی گوساله‌ی جوان، ترجیح داده می‌‌‌‌‌‌‌‌‌شوند. در لبنیات شیر و کره‌ی محلی مفیدند و در مواد فراوری شده، شیره‌ی انگور در برنامه‌ی غذایی کودکان باید مدنظر باشد. در میوه‌‌ها سیب و گلابی، انجیر و انگور و خرما برگزیده هستند و در حبوبات لوبیا برای فصل پاییز مناسب است.

یکی از نکات مهم در ارتباط با حفظ سلامتی کودک و نوجوان در فصل پاییز توجه به تغییرات دمایی و هوایی پاییز است. پوشیدن لباس مناسب، خودداری از استحمام با آب سرد یا قرار گرفتن و خوابیدن در هوای سرد توصیه می‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود. فعالیت بدنی در‌این فصل به نسبت فصل تابستان باید بیشتر شود و از  نوشیدن مایعات سرد باید پرهیز کرد. در تعدادی از منابع نوشیدن آب انار شیرین و آشامیدنی‌‌های خوش بو نیز مطرح شده است.

طبق روال مرسوم کشور ما، آغاز سال تحصیلی از ابتدای فصل پاییز است. به علت مواجهه‌ی مغز با سردی و خشکی پاییز، تا حدی شرایط مزاجی پاییز بر کارکرد مستقیم مغز و اعصاب و حافظه‌ی دانش‌آموزان اثر دارد. بنابراین باید تدبیری‌اندیشید که حافظه و قدرت یادگیری آنان افزوده شود. نوشیدنی آب عسل، جایگزین بسیار خوبی برای آب سرد و سایر نوشیدنی‌‌های مضر است. در آش و شوربا‌ها از دارچین استفاده شود و مصرف گوشت مرغ با روغن زیتون و کرفس نیز مفید است.