همه چیز درباره اسانس‌ها

همه چیز درباره اسانس‌ها

تاریخچه

از دیرباز استفاده از عصاره، اسانس و مواد خوشبو‌کننده‌ی فرآوری شده از گیاهان، برای حفظ سلامتی و تقویت جسمانی و روحی رایج بوده است. مصریان ۴۵۰۰ سال پیش از میلاد، عصاره‌ی گیاهان معطر مانند گل رز، برگ درخت سدر و موارد مشابه دیگر را برای مصارف آرایشی و طبی و در مناسک مذهبی و آئین‌ها و مومیایی کردن فراعنه استفاده می‌کردند. مومیاگران بعد از خارج کردن احشای بدن، شکم مرده را از اسانس‌های سیر، دارچین و مواد معطر دیگر پر و آن را مومیایی می‌کردند. در واقع توسعه و کاربرد آرایشی این مواد طبیعی از آن زمان آغاز شده است.

در یونان و روم قدیم، این روغن‌ها برای معطر ساختن بدن، تسکین درد، ماساژ و حمام درمانی استفاده می‌شده است. در کشور چین، استفاده از گیاهان دارویی و مواد طبیعی قدمت چند هزار ساله دارد و از مواد روغنی در گیاه درمانی و مراسم مذهبی و سنتی استفاده می‌کردند. در هند باستان، گیاهان معطر و خوشبو در زندگی روزمره و مراسم مذهبی به‌خصوص عطر گل‌های رز و یاسمن و بخور صندل در معابد و مکان‌های مقدس استفاده‌ی فراوانی داشت.

در طب سنتی ایران هم به این موضوع توجه شده و به عنوان مثال روغن‏های اسانس‏دار گیاهی برای درمان بیماری‏ها کاربرد داشت. علاوه بر موارد گفته شده انواع مواد معطر در مراسم آئینی و مذهبی در مساجد، امامزاده‌ها و … استفاده می‌شد.گلاب گیری از گل سرخ نیز از دیر باز در تمدن ایرانی جای دارد. متاسفانه‌ امروزه کاربرد اسانس‏ها در درمان بیماری‏ها کمتر شده است.

اسانس چیست؟

اسانس‏ها ترکیبات معطری هستند که در اندام‌های مختلف گیاهان یافت می‏شوند. اسانس‌های تازه بی‏رنگ هستند، ولی در اثر مرور زمان به دلیل اکسیداسیون و رزینی شدن، رنگ آن‌ها تیره می‏شود. برای جلوگیری از این تغییرات باید اسانس‏ها را در مکان خشک و خنک و دربسته نگهداری کرد و جنس ظرف نیز باید از شیشه‌ی رنگی باشد.

به دلیل تبخیر اسانس‌ها در اثر مجاورت با هوا و در حرارت عادی، آن‌ها را روغن‏های فرار یا روغن‏های اتری یا اسانس‏های روغنی می‏نامند. روغن‏های اسانسی معمولا مایع بوده و شامل مخلوطی از ترکیبات اغلب متفاوت‌اند. کمیت و کیفیت اسانس‏ها که توسط گونه‏‌های مختلف گیاهان تولید می‌شوند، رابطه‌ی مستقیمی با بیوسنتز، متابولیسم و فعالیت‏های بیولوژیک گیاه دارد که آن نیز تابع شرایط اقلیمی محیط زیست گیاه است.

اسانس‌ها چگونه تهیه می‌شوند؟

اسانس‌ها معمولا از طریق تقطیر با بخار آب و فشردن گیاه تولید می‌شوند، ولی امروزه از روش‌های ایمن‌تری مانند استخراج با دی اکسید کربن و روش‌هایی که میزان حرارت کمتری دارند نیز استفاده می‌شود تا خالص‌ترین و با کیفیت ترین اسانس‌ها از گیاهان استخراج شود. به گونه‌ای که زمان نگهداری و اثر پذیری آن‌ها افزایش یافته است. ناخالصی‌های موجود در اسانس مانند آب، اکسیژن و نور می‌تواند از عوامل مهم تجزیه و از بین رفتن خاصیت و اثر اسانس باشد.

در کمیت و کیفیت اسانس استخراج شده عوامل مختلفی مانند زمان برداشت محصول، نحوه‌ی جمع‌آوری، طریقه‌ی خشک کردن و بسته بندی و نگهداری موثر است. نکاتی که در حین استخراج اسانس‌ها باید رعایت شود عبارتند از:

۱- برای به دست آوردن بیشترین مقدار اسانس از یک گیاه (اسانس از اندام‌های مختلف به جز گل گرفته می شود) باید گیاه را حتما قبل از گل دادن چید، زیرا در این زمان گیاه بیشترین اسانس خود را داراست و بعد از گل دادن حدود ۷۰ درصد اسانس خود را از دست می دهد.

۲- اسانس از گیاهانی که برای پرورش آن‌ها از مواد شیمیایی استفاده نشده استخراج شود تا در آن مواد شیمیایی و رادیو اکتیو وجود نداشته باشد.

۳- بیشتر اسانس‌ها بعداز دوبار تقطیر شدن، قابلیت بی‌رنگ شدن دارند؛ البته اسانس بابونه یک استثناست و رنگ آن آبی است.

طبقه‌بندی اسانس‌ها

اسانس‌های طبیعی: فرآورده‌هایی هستند که از مواد خام گیاهی با یکی از روش‌های استخراج (تقطیر، فشردن و استخراج با حلال) به دست می آیند.

اسانس‌های شبه به طبیعی: فرآورده‌هایی هستند که از ترکیب مواد اولیه معطر به وجود می‌آیند و از نظر بو شبیه اسانس‌های طبیعی هستند.

اسانس‌های مصنوعی: فرآورده‌هایی هستند که به طور تجاری از مواد شیمیایی آلی شبیه اسانس‌های طبیعی تهیه می‌شوند و بویی شبیه اسانس‌های طبیعی دارند.

ویژگی‏های اسانس‏ها

– اسانس‏ها بوی مشخص دارند که به علت ترکیبات مختلف، بوی آن به طور محسوس در مجاورت هوا و نور عوض می‏شود.

– طعم اسانس‏ها متفاوت است. برخی شیرین و ملایم و برخی ملس، تلخ یا سوزاننده‏‌اند.

– از نظر حلالیت، اسانس‏ها در آب نامحلولند، ولی با آب تا حدودی مخلوط شده و بوی خود را به آب منتقل می‏کنند.

– وزن مخصوص روغن‏های اسانس‏دار از آب کمتر بوده و از آب سبک‏ترند. در میان اسانس‏های دارویی فقط اسانس کانل، ژیروفیل وساسافراس، وزن بیشتری از آب دارند.

– اسانس‏ها در مجاورت هوا رنگی می‏شوند مثل رنگ زرد اسانس نعناع.

تفاوت اسانس‏ها با روغن غیرفرار

– اسانس‏ها قابل تبخیرند و می‏توان آن‌ها را از قسمت‏های مختلف گیاه به وسیله‌ی تقطیر به دست آورد.

– اسانس‏ها فاقد ترکیب استرهای گلیسرول و اسیدهای چرب هستند، به همین دلیل تولید لکه‌ی روغنی ثابت روی کاغذ نمی‏کنند و به وسیله‌ی قلیایی‏ها هم صابونی نمی‏شوند.

– اسانس‏ها برخلاف روغن‏های ثابت، طعم تند پیدا نمی‏کنند، ولی در اثر مجاورت با هوا اکسیده و رزینی می‏شوند.

چگونه از اسانس استفاده کنیم؟

مصرف ترکیبات فرار و معطر می‌تواند به روش استنشاق، اعمال موضعی، ماساژ یا بخار یا محلول آب مورد استفاده قرار گیرد. اسانس در درون اجزا خود ترکیباتی دارد که می‌تواند مرکز لیمبیک مغز را که مسوول احساس است، تحریک کند و برای شروع روابط عاطفی محرک موثر باشد!

مهم‌ترین مصرف گیاهان اسانس‌دار و مواد اسانسی حاصل از آن‌ها برای معطر ساختن است. اسانس‌ها همچنین مصرف دارویی، صنعتی و غذایی دارند و در لوازم و مواد آرایشی استفاده می‌شوند. تعداد زیادی از اسانس‌ها دارای خاصیت آنتی‌سپتیک هستند. در عطرسازی برخی از اسانس‌ها با هم مخلوط می‌شوند، باید بدانید که بیش از چهار اسانس را نباید با هم مخلوط کرد.

استعمال خارجی

اثر بر جریان خون: اسانس‌ها باعث تحریک و بهبودی جریان خون می‌شوند.

اثر ضد التهاب: عده‌ای معتقدند این اثر با اتصال به سیستم دفاعی بدن که مسوول التهاب موضعی است، اعمال می‌شود مثل “Matricine Chamazulene” در گیاه بابونه.

اثر ضدعفونی کنندگی اسانس‌ها: این اثر به دلیل حلالیت اسانس‌ها در چربی و نفوذ آن به داخل سلول‌های میکروارگانیسم است که روی متابولیسم سلولی اثر می‌گذارد. اثر باکتریواستاتیکی آن‌ها می‌تواند ناشی از اثر آن‌ها بر کشش سطحی باشد.

اثر ضد بوی اسانس‌ها: این اثر در عصاره‌ی بابونه بسیار مشخص است. همچنین اسانس آویشن دارای اثر ضد بو (از بین بردن بوی بد زخم‌ها) است.

اثر تحریک‌کننندگی گرانولاسین: این اثر همراه با اثر ضد التهابی و پرخون کنندگی است و در مورد اسانس بابونه صدق می‌کند.

اثر حشره‌کشی و دفع حشرات: این اثر ضعیف است و در اسانس‌های سیترونلا، اکالیپتوس و میخک دیده شده می‌شود.

استعمال داخلی

اثرات آرام‌بخش: اسانس سنبل الطیب به علت داشتن ماده‌ی “Valepotriate” اثرات آرام‌بخشی دارد.

اثرات اسپاسمودیک: اسانس زیره‌ی سیاه، پرتقال و نعناع چنین ویژگی دارند.

تحریک ترشحات غدد دستگاه گوارشی: اثر این دسته از اسانس‌ها تحریک اشتها، افزایش ترشح صفرا، افزایش حرکات کیسه صفرا و ضد نفخ است و کار آن‌ها مثل کاربرد ادویه در غذاهاست مانند اسانس‌های انیسون، رازیانه، پوست پرتقال، نعناع، دارچین، بابونه، گشنیز، زیره‌ی سیاه و ریحان.

اثر دیورتیک: اسانس‌ها کمتر از طریق کلیه دفع می‌شوند و به دلیل نداشتن اثر مستقیم روی آن‌ها، اثر (ادرارآور) دیورتیک دارند.

محرک جریان خون: این اثر در دوزهای بالای اسانس‌ها ظاهر می‌شود که نتیجه‌ی آن افزایش تحریک جریان خون به طور معکوس است و باعث ایجاد تحریک مراکز مغزی، نخاعی، تنفسی و قلبی می‌شود.

اثر خلط‌آور: اثرات خلط‌آور اسانس‌ها بیشتر ناشی از اثرات “Secretomomatic” و “Secretolyti” و به میزان کمتری، مربوط به اثرات موضعی برونکواسپاسمولیتیک است. اسانس‌هایی که اثر خلط‌‌آوری دارند شامل اسانس انیسون، کاج، اکالیپتوس، رازیانه، و صنوبر هستند.

اثرات ضد التهابی و آنتی‌سپتیک: اسانس بابونه به دلیل داشتن ماده‌ی Matricine فعالیت ضد التهابی دارد. ترکیبات حاوی این ماده برای درمان گاستریت، التهاب ساده گوارش و زخم‌های ملتهب سیستم گوارشی مصرف داخلی می‌شوند. برخی اسانس‌ها مانند اسانس اکالیپتوس، تیمول و آویشن به خاطر اثرات آنتی سپتیک در درمان سرماخوردگی و التهاب دهان از طریق استنشاق و قرقره مصرف می‌شوند.

عوارض اسانس‌ها

– مصرف بیش از حد اسانس‌ها باعث تحریک دستگاه گوارش شده و ممکن است سبب تهوع و اسهال و استفراغ شود.

– استفاده‌ی بیش از حد از اسانس‌ها با دوزهای مصرفی بالا باعث روی سقط جنین می‌شود.

– اسانس‌ها در اثر تماس موضعی، به مرور زمان تولید آلرژی می‌کنند مانند سینامالدئید موجود در اسانس دارچین.

– برخی از اسانس‌ها ایجاد حساسیت به نور و واکنش‌های فتوتوکسیک می‌کنند که به شکل التهاب پوست و تشکیل تاول مشاهده می‌شوند مانند اسانس لیمو و اوکالیپتوس.

– اثر سرطان‌زایی گیاه زعفران که حاوی سافرول است و روی کبد مشاهده می‌شود.

– اسانس “Calmus” سبب تومورهایی در ناحیه‌ی زخم‌های دئودنال می‌شود.

تعداد کمی از روغن‌های اسانسی در دوزهای سمی بالای خود سبب بیهوشی، فلج و سکته ناقص شده‌‌اند که این ضایعات برگشت ناپذیر بوده و ضایعات عمده‌ای در افت باقی می‌گذارند مانند آلفا و بتا توجون در تربانتین و آپیتول در اسانس جعفری.